Categoriearchief: Journalistiek

Een documentaire over corruptie ver weg blijkt ineens herkenbaar

Het overkomt me niet vaak dat tijdens het kijken van een film mijn mond letterlijk openvalt. Dat gebeurde wel meermaals bij het zien van Collective, een documentaire die iedere verbeelding tart. Het verontrustende is dat het gaat om een extreem politiek schandaal in Roemenië maar dat voor een Nederlandse kijker sommige zaken ongemakkelijk bekend voorkomen omdat ze bijvoorbeeld doen denken aan het toeslagenschandaal van de afgelopen maanden. Ik schrik er zelf van dat ik de voorgaande zin opschrijf maar het is toch echt zo.

In 2015 brak er tijdens een optreden van een band brand uit in de met publiek gevulde club Colectiv in de hoofdstad Boekarest. Dat zie je tot je eigen verbijstering gebeuren want een van de aanwezigen heeft het gefilmd. Het vuur grijpt razendsnel om zich heen, veel sneller dan je zou verwachten. De bezoekers proberen een veilig heenkomen te zoeken maar dat lukt niet want er zijn geen nooduitgangen. Paniek breekt uit, rook verstikt, vlammen verteren. En dat is letterlijk en figuurlijk nog maar het begin van het verhaal. Wat zich vervolgens voltrekt is nog vele malen schokkender.

27 mensen komen om bij de brand, 180 raken er gewond, veelal voor hun leven verminkt. Dan overlijden er vervolgens 37 mensen in ziekenhuizen. Hoe kan dat? De autoriteiten, waaronder een wijsneuzerige minister van Volksgezondheid, bezweren dat de medische zorg in het land tiptop in orde is. “We voldoen aan alle Europese standaarden.” De op de persconferentie aanwezige journalisten tikken het braaf op. Documentairemaker Alexander Nanau is er bij aanwezig en registreert maar de beelden komen in een heel andere documentaire dan hij aanvankelijk voor ogen had omdat het verhaal van de ramp een bizarre wending neemt. En dat blijft doen. Het schandaal dat leek te handelen over het ontbreken van nooduitgangen blijkt vele malen groter.

Het wordt duidelijk dat sommige mensen overlijden omdat de bureaucratie hun behandeling vertraagt. Maar is dat wel de bureaucratie? Journalisten van de krant Gazeta Sporturilor, ja inderdaad een sportkrant(!), worden benaderd door nabestaanden die verontrustende verklaringen afleggen. Er breekt een volksopstand uit en de sociaaldemocratische regering komt ten val. Er wordt snel een interim-regering benoemd, een activist voor patiëntenrechten wordt minister van Volksgezondheid. De hoge ambtenaren trachten indringend hem te sensibiliseren maar daar is hij ongevoelig voor. Hij zweert bij transparantie en laat de camera toe bij vergaderingen en meetings. Nanau registreert het, je zit als kijker op de eerste rij bij het politieke slagveld. Ondertussen geven de sportjournalisten niet op, ze graven en graven en stuiten op corrupte praktijken die iedere verbeelding tarten. Mogelijk aantal dodelijke slachtoffers: 12.000. Ja, dat lees je goed.

Collective, die over de hele wereld met prijzen en nominaties is overladen, gaat over Roemenië en de Roemeense praktijken. Het sterke van de film is dat daar niet heel veel uitleg over wordt gegeven. Er wordt geen tijd verdaan met expliceren of in context plaatsen. De premier bijvoorbeeld komt niet eens aan bod. Die benadering leidt er toe dat er geen afstandelijkheid ontstaat. Je zit er echt middenin, alsof je op bezoek bent in Roemenië. Zo ontdek je als kijker min of meer terloops dat de onderzoeksjournalisten eigenlijk sportverslaggevers zijn en dat de sociaaldemocraten daar de nazaten van het oude communistisch regime zijn en qua mediastrategie verdomd veel lijken op onze eigen populisten.

Over het verhaal wil ik verder niet vertellen omdat de documentaire ook de ervaring van een thriller biedt. Ik wist er amper iets van, op die afschuwelijke brand na en wat vage berichten over een politiek schandaal. Schandalen waarvan je als nieuwsconsument al snel denkt, tja Roemenië. Dat is als kijker de extra schok. Dat het zich allemaal afspeelt binnen de Europese Unie, dat Trump er bij wijze van spreken kinderspel bij is en dat we dat amper weten. Dat ligt niet aan Roemenië.

Criminaliteit zoals je dat nooit te zien krijgt

In de documentaire Ni Juge, Ni Soumise – nu online te huur – komt een moeder voor die haar kind vermoord heeft. Ze beschrijft in detail hoe ze dat gedaan heeft en hoe blij ze daarmee is want het was tegen Satan. De vrouw lijdt aan godsdienstwaanzin. Ze is jihadiste, zeggen de buren maar het is onduidelijk of dat echt zo is. Ik zette het beeld stil toen ze even in de camera keek. Onder haar irissen liep het wit van haar ogen zichtbaar door. Ik herinnerde me dat ik ooit ergens gelezen heb dat dat iets betekent. Maar wat? Een karaktertrek? Gekte? Dat zou hier wel op zijn plaats zijn. De vrouw is overduidelijk gestoord. Het is een van de griezeligste scenes die ik de laatste tijd zag, ook omdat ze er zo normaal uit ziet.

Die avond, voor het slapen gaan, probeerde ik het opvallende oogwitverschijnsel te googlen maar de zoektermen leverden zoveel nare aandoeningen op dat ik gestopt ben. Om de nachtrust te beschermen. Wie weet wat het wil zeggen? Ik hoor het graag.

Ni Juge, Ni Soumise, ik zou niet weten hoe je dat moet vertalen maar de Engelstalige titel luidt ‘So Help Me God’, toont het dagelijks werk van een Brusselse onderzoeksrechter. Een bijzondere vrouw die in haar 2CV door de stad scheurt, een rat als huisdier heeft maar vooral over misdrijven praat alsof het om broodbakken gaat. Wat het voor haar ook is, want dagelijks werk. Ze is voor niets en niemand bang en zeer direct. Het levert zulke bijzondere taferelen op dat je soms denkt naar een speelfilm te kijken maar het is toch echt een documentaire. Criminaliteit komt in al z’n verschijningsvormen voorbij, van simpele straatroof tot gruwelijke moorden.

In films wordt criminaliteit vaak enigszins verheerlijkt of in ieder geval spectaculair gemaakt. Criminelen zijn in de beeldvorming van het witte doek stoer, rebels, sluw, fascinerend slecht en vol lef. Dat moet wel, anders heb je geen verhaal voor de kijker. In werkelijkheid is criminaliteit alleen maar een poel van ellende. In Ni Juge, Ni Soumise zie je de criminelen ontdaan van alle glamour die ze wordt toegekend. Sneue types met weinig zelfkennis die niet in staat zijn hun leven in te richten. Dat ligt vermoedelijk niet eens helemaal aan henzelf al moet je altijd in gedachten houden dat anderen onder dezelfde omstandigheden niet zo worden. Het valt ook op dat de criminelen heel bedreven zijn in het alles en iedereen de schuld te geven van hun gedrag, behalve zichzelf. Ze hebben trouwens allemaal toestemming verleend voor het maken van de zeer openhartige opnames. Alleen dat al is verbijsterend.

Zo is er een man die zijn vrouw mishandelde en zijn cultuur – hij is van Turkse komaf – daarvan de schuld geeft. De rechter rekent daar in een paar zinnen mee af. Hij gaat steeds beteuterder kijken.

Bizar is misschien nog de beste omschrijving van wat je te zien krijgt. Alles is vreselijk maar op de een of andere manier vaak ook tragikomisch omdat de rechter er op zo’n droge manier mee omgaat. Het openen van een graf op een hete zomerdag wordt zo bijna een uitje. Ze staat erbij met een parasolletje en merkt op ‘gelukkig waait er een fris windje’. Niet voor de hitte maar voor de geur.

Ni Juge, Ni Soumise is een soort backstage documentaire van programma’s als Opsporing Verzocht. Het gaat niet om de misdrijven, niet om de mensen die ze plegen, niet om de slachtoffers maar om de hele santekraam die nodig is om er als maatschappij mee om te gaan. Over de mensen die proberen de boel in het gareel te houden door de onverbeterlijken op te sluiten en de pechvogels nog een kans te geven. Het is de wereld om je heen die je nooit ziet.

Ze gebruiken te vaak we

Op Twitter deelde Roos Vonk een ingezonden brief waarin een pleidooi werd gehouden tegen het gebruik van ‘we’ in journalistieke artikelen. Als bijvoorbeeld in “toch zijn we kwetsbaar”. De tot op het bot geërgerde lezer had er zelfs zijn abonnement op De Correspondent, waar ze graag ‘we’ schrijven, voor opgezegd.

Wat is er mis met we? “Is deze generatie zo door zichzelf geobsedeerd dat ze de buitenwereld met ‘we’ zijn gaan verwarren?” vraagt de briefschrijver retorisch. De jeugd heeft het weer gedaan. Die onuitputtelijke bron van ergernis verdwijnt nooit.

Je zou natuurlijk kunnen redeneren dat een correspondent niet in ‘we’-termen kan schrijven. Hij of zij is immers ergens waar de lezer niet is, dat is het kenmerk van een correspondent die tussen het eigen publiek en de anderen in staat. Een correspondent in Duitsland die ‘we’ gebruikt, heeft die het over de Duitsers of de Nederlanders? Maar ja, De Corrrespondent is natuurlijk maar gewoon een naam. De Telegraaf krijgt nieuws ook niet in morse binnen. Stop.

We is het nieuwe men, zo wordt in een naschrift op de brief duidelijk gemaakt. Men is in de journalistiek taboe omdat onduidelijk is wie er mee bedoeld wordt. Het is een woord voor kookboeken – men neme – luidt een oude stelregel. Spaarzaamheid is ook geboden voor we, aldus de redactionele reactie op de brief.

Er ontspon zich onder de tweet van Roos Vonk een discussie over het gebruik van we en alternatieven. ‘Mensen’ bijvoorbeeld. Niet ‘we eten te veel vlees’ maar ‘mensen eten te veel vlees’. Wat meteen het probleem laat zien van ‘mensen’. Er zijn immers mensen die dat helemaal niet doen. Kortom, mensen moeten we niet willen.

Wat niet genoemd werd als alternatief is ‘jullie’. Dat werkt heel goed, in de zin dat het laat zien hoe alles dan in je hoofd kantelt. Jullie eten te veel vlees. Jullie kopen geen muziek meer. Helder. Interactief met de lezer, dat is toch wat jullie willen.

Jullie gaan vaak op vakantie. Jullie zijn verslaafd aan smartphones. ‘Jullie’ maakt duidelijk wat ‘we’ ongemerkt doet, je medeverantwoordelijk maken. ‘We’ is de softe versie van ‘jullie’ omdat de auteur zichzelf medeplichtig maakt. Dat maakt alles minder erg. ‘We moeten vaker sporten’. Ja, jij ook al?

Maar jullie werkt natuurlijk niet. Te direct. Te onaangenaam ook.

De Correspondent zou ‘we’ kunnen vervangen door ‘ze’. Je weet wat er dan gebeurt. Duizenden opzeggingen want de krant verandert met die ene woordenwisseling in een soort De Telegraaf. Ze pakken te vaak de auto. Ze leven steeds langer. ‘Ze’ is de lingo van de ontevredenen en afgunstigen.

Zo zie je dat het ene woord – we, jullie of ze – min of meer achteloos bepaalt hoe we over het nieuws en maatschappelijke zaken denken. Weten we dat eigenlijk wel?

Wokken met de werkelijkheid

Tien jaar geleden maakte ik met eindredacteur Wim van Klaveren en de fabelachtige regie van Paul van Koelen de tv-serie Is Dat Eigenlijk Wel Zo? Een soort tv-essays waarin langs ongebruikelijke lijnen hardop wordt nagedacht over maatschappelijke onderwerpen. In deze eerste aflevering gaat het over onveiligheid. Of liever gezegd het gevoel van onveiligheid. Het was indertijd het belangrijkste politieke onderwerp dat werd gekoppeld aan tal van zaken. Maar werd er niet iets over het hoofd gezien?

Ochtendnieuws

Ik houd niet van verhalen die beginnen met ‘vroeger’, daarom zet ik deze zin ervoor want eigenlijk begon dit stukje zo: Vroeger werd ik ’s ochtends wakker en las ik als eerste de krant. Nu word ik wakker en lees ik als eerste Twitter, om te zien wat er die nacht is gebeurd. En daarna de krant, om te lezen wat er gisteren is gebeurd en wat ik daar nog niet van weet. Dat laatste wordt met het jaar minder. Uiteindelijk zal dat verdwijnen.

De vraag is of dat komt omdat ‘de krant’ dan door Twitter, Facebook en consorten is verdrongen of dat de krant de nieuwsfunctie heeft terugveroverd. Voordat je als digitaliër in hoongelach uitbarst: dat laatste zie je bijvoorbeeld bij live blogs, die bij rampen en andere crises de effectiefste manier zijn om nieuws te volgen zonder al je tijd er aan kwijt te raken.

Money for NothingVanochtend postte Reint Jan Potze, presentator van een ochtendprogramma bij Radio Rijnmond dat ik voornamelijk via Twitter volg, de volgende woorden:
@ReintJanPotze:
We gotta install microwave ovens
Custom kitchen deliveries
We got to move these refrigerators
We got to move these color TV’s
#np

Het is een tekst die iedereen die naar mainstream radio luistert al 100.000 keer gehoord heeft. Ik las de woorden en hoorde in mijn hoofd gelijk de muziek zonder dat de radio aanstond. Maar voor het eerst viel me iets op. Het enige woord uit dat refrein dat de 21e eeuw niet overleefd heeft is ‘color tv’s’. Wie zegt er nog kleuren-tv’s? Niemand. Ze zijn niet verdwenen maar als begrip bestaan ze niet meer. Daar valt heel veel over te zeggen maar in die zin heeft de krant de kleurentv toch maar mooi verslagen. Wie had dat vroeger gedacht?

Manipuleer ik je nu?

Op5078981384_0f764f2c59_b verzoek van de website ‘800 woorden’ schreef ik 800 woorden over manipulatie in de media. De site nodigt steeds vier andere auteurs uit rond een thema. De andere drie zijn dit keer Jonathan van het Reve, Feline Lindhout en David van der Landen. Dit is mijn bijdrage:

Is dit het meest manipulatieve teken?

Een vriendin klaagde deze week dat haar iPhone zo traag aan het worden was. Er zal wel een nieuw model aankomen, dacht ik meteen. En verdomd, nog geen dag later las ik dat Apple naar verwachting in september een nieuwe iPhone aankondigt. Zo werkt dat.

Lees verder op 800 woorden

 

cc-foto: D Sharon Pruitt