{"id":9221,"date":"2026-05-24T08:00:00","date_gmt":"2026-05-24T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/?p=9221"},"modified":"2026-05-24T10:48:23","modified_gmt":"2026-05-24T08:48:23","slug":"marina-abramovic-patti-smith-en-het-vaticaan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2026\/05\/24\/marina-abramovic-patti-smith-en-het-vaticaan\/","title":{"rendered":"Mediteren met Marina Abramovi\u0107, Patti Smith en het Vaticaan"},"content":{"rendered":"\n

De derde en laatste dag van het bezoek aan de Bi\u00ebnnale<\/a> in Veneti\u00eb zat onverwachts vol spirituele ervaringen, met dank aan onder meer Patti Smith en het Vaticaan. Maar daarover straks.<\/p>\n\n\n\n

Laat me beginnen in de ochtend. Sinds Marina Abramovi\u0107 jaren geleden<\/a> met haar diepe stem, die doordringt tot de uiterste punten van je zenuwstelsel, enkele zorgvuldig gekozen woorden in mijn oor fluisterde, ben ik een beetje een fanboy. Dus natuurlijk moest ik in Veneti\u00eb een bezoek brengen aan haar Transforming Energy<\/a> in de Gallerie dell’Accademia. De tentoonstelling is geen officieel onderdeel van de Bi\u00ebnnale maar wel in dezelfde periode te zien.<\/p>\n\n\n\n

Op de foto hierboven zie je haar \u2018Shoes for Departure\u2019 geplaatst voor het imposante \u2018Het feest in het huis van Levi<\/a>\u2019 van Paolo Veronese uit 1573. Je kunt je schoenen en sokken uitdoen en met blote voeten in de kristallen schoenen plaatsnemen.<\/p>\n\n\n\n

Het \u2018departure\u2019 slaat op de mentale stap die je moet zetten om van jezelf los te komen. Dat voelt ook echt zo, alleen al omdat ze zegt dat het zal gebeuren. Abramovi\u0107 heeft iets van een goeroe en zo\u2019n figuur kan nogal eens grote invloed uitoefenen op hoe je iets beleeft. Je kunt als nuchtere ongelovige denken dat het aan bedrog grenst maar dat geldt ook voor een bioscoopfilm. Ik zie het als special effects, die magie waarin Abramovi\u0107 is gespecialiseerd en geef me er aan over. Kunst is immers ook make believe.<\/em><\/p>\n\n\n\n

De werken van Abramovi\u0107 staan door het hele gebouw maar in een apart gedeelte is een speciale tentoonstelling van haar te zien. Je mag daar geen foto\u2019s maken en vindt er werken als telefoons voor het voeren van telepathische gesprekken, een deur die je drie keer moet openen maar waar je niet doorheen moet gaan, een installatie waarbij de achterkant van je lichaam wordt gestreeld door lange haren, meditatiebedden om even weg te dromen en kristallen aan de muur die je energie geven als je er tegenaan leunt. Het klinkt allemaal misschien wat raar maar het is alsof je in een mysterieuze spa bent. Ik moest er om lachen en nam het tegelijkertijd op een bepaalde manier ook serieus. Dat leverde een prettige ervaring op.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Vervolgens stond op het programma de Giardino Mistico<\/a>, een verborgen mystieke tuin waar 24 artiesten, onder wie Patti Smith, Brian Eno en Jim Jarmusch, onder leiding van Soundwalk Collective<\/a> een soundscape voor hebben gemaakt. Het is de offici\u00eble bijdrage van het Vaticaan aan de Bi\u00ebnnale en wordt alom gezien als een van de hoogtepunten. <\/p>\n\n\n\n

Die mystieke tuin ligt, ingesloten door hoge muren, pal naast het drukke treinstation van Veneti\u00eb en is niet openbaar toegankelijk. Het is een zorgvuldig in vakken ingedeeld gebied, gevuld met planten die een religieuze betekenis hebben. Zo is er een kruidentuin waar de monniken onder meer een bijzondere vari\u00ebteit citroenmelisse (Melissa moldavica) verbouwen om het eeuwenoude Acqua di Melissa<\/a> te maken, er is een wijngaard met twintig oude druivensoorten uit de Venetiaanse lagune, een boomgaard met vergeten aroma’s en olijfbomen zoals in de Hof van Gethsemane. <\/p>\n\n\n\n

Bij het betreden van de tuin krijg je een koptelefoon op met spiritueel klinkende muziek waar je als vanzelf meditatief van wordt. Wanneer je door de tuin wandelt schakelt de koptelefoon automatisch tussen de verschillende composities, afhankelijk van waar je je bevindt. Zo maak je al wandelend en pauzerend je eigen concert dat steeds verandert maar in sfeer hetzelfde blijft. Het gevoel is lastig in woorden te vangen. Het duurde een uur maar ik had er wel dagen willen verkeren.<\/p>\n\n\n\n

Let op: mocht je de tuin tijdens de Bi\u00ebnnale willen bezoeken, reserveer<\/a> dan ruim tevoren. Er worden slechts mondjesmaat bezoekers toegelaten.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Het laatste bezoek was aan de Fondazione Prada waar Helter Skelter<\/a> te zien is, een duotentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaars Arthur Jafa en Richard Prince. Ik raakte er aan mijn stoel gekluisterd bij een bijna twee uur durende video van Jafa getiteld akingdoncomethas<\/a><\/em> die grotendeels bestaat uit lange fragmenten van opwekkingsdiensten in zwarte megakerken. In enorme hallen wordt een variant van het christendom beleden, gedrenkt in de Amerikaanse self help cultuur – \u2018you can change!\u2019 -, vermengd met soul- en gospelmuziek en voortgedreven door meeslepende preken die tot extase voeren. Voor het eerst begreep ik, nee voelde ik, waarom.<\/p>\n\n\n\n

Zoals hij aangeeft, konden tot slaaf gemaakte mensen, weggerukt van hun voorouderlijke huizen in Afrika, niets anders meenemen dan hun tradities, geloof en kennis. Deze schat aan beschavingswijsheid verweefde zich in de loop der tijd met de Westerse cultuur tot de hybride realiteit van de Afro-Amerikaanse identiteit. (\u2026) Jafa, zelf geen religieus persoon, heeft zijn benadering van vroomheid als volgt uitgelegd: “Ik geloof dat zwarte mensen moeten geloven.” Verlossing ligt in de daad, en niet in het doel, van geloof, in de overtuiging dat een betere toekomst mogelijk is.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Gezien de titel wordt er ook volop gepredikt over het Einde der Tijden, een concept van zowel angst en wraak als ultieme verlossing en rechtvaardigheid. Religie heeft de make believe<\/em> uitgevonden maar Jafa monteert tussen de meeslepende kerkdienstfragmenten beelden van de desastreuze bosbranden in Californi\u00eb, die huis en haard verzwelgen. De werkelijke apocalyps kan er wel eens anders uit gaan zien dan de gelovigen menen.<\/p>\n\n\n\n

Iedere zondagavond mijn nieuwsbrief ontvangen met tips, ervaringen en idee\u00ebn? Abonneer je nu gratis<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De derde en laatste dag van het bezoek aan de Bi\u00ebnnale in Veneti\u00eb zat onverwachts vol spirituele ervaringen, met dank aan onder meer Patti Smith en het Vaticaan. Maar daarover straks. Laat me beginnen in de ochtend. Sinds Marina Abramovi\u0107 jaren geleden met haar diepe stem, die doordringt tot de uiterste punten van je zenuwstelsel,… Lees verderMediteren met Marina Abramovi\u0107, Patti Smith en het Vaticaan<\/span><\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":9220,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"advanced_seo_description":"","jetpack_seo_html_title":"","jetpack_seo_noindex":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"Patti Smith en Brian Eno leveren een bijzondere bijdrage aan de Bi\u00ebnnale, net als Marina Abramovic. Ik werd er helemaal spiritueel van\u2026","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[47],"tags":[277,117,333,400],"class_list":["post-9221","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kunst","tag-biennale","tag-kunst","tag-marina-abramovic","tag-patti-smith","content-layout-excerpt-thumb"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_3871.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack-related-posts":[{"id":3248,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2014\/06\/29\/met-vreemden-in-het-niets-op-bezoek-bij-marina-abramovic\/","url_meta":{"origin":9221,"position":0},"title":"Met vreemden in het niets, op bezoek bij Marina Abramovic","author":"Francisco","date":"29 juni 2014","format":false,"excerpt":"Zaterdag naar 512 hours van Marina\u00a0Abramovi\u0107 geweest in de Londense Serpentine Gallery.\u00a0Abramovi\u0107 is een performance kunstenaar, veel mensen kennen haar door de YouTube-video\u00a0van haar performance 'The Artist is Present' in het New Yorkse MoMa waarbij ze slechts zwijgend bezoekers aankijkt en plots uit het niets geconfronteerd wordt met haar oude\u2026","rel":"","context":"In "Kunst"","block_context":{"text":"Kunst","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/category\/kunst\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":6751,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2024\/03\/17\/zet-je-telefoon-uit-en-ga-naar-marina-abramovic\/","url_meta":{"origin":9221,"position":1},"title":"Zet je telefoon uit en ga naar Marina Abramovi\u0107","author":"Francisco","date":"17 maart 2024","format":false,"excerpt":"Het verkeerslicht sprong op groen. Ik gaf gas, heel rustig want het was zaterdagochtend en ook het verkeer beleefde een uitslaapmoment. De straten nog leeg. Toen zag ik haar aan de overkant staan, wachtend bij het voetgangerslicht. Een vrouw met een biologerende schoonheid. Schoonheid in de meest zuivere betekenis van\u2026","rel":"","context":"In "Kunst"","block_context":{"text":"Kunst","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/category\/kunst\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_1122-1.jpg?resize=350%2C200&ssl=1","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_1122-1.jpg?resize=350%2C200&ssl=1 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_1122-1.jpg?resize=525%2C300&ssl=1 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_1122-1.jpg?resize=700%2C400&ssl=1 2x"},"classes":[]},{"id":6996,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2024\/06\/16\/kijken-naar-een-plassende-vrouw\/","url_meta":{"origin":9221,"position":2},"title":"Kijken naar een plassende vrouw","author":"Francisco","date":"16 juni 2024","format":false,"excerpt":"Ik deed wat je met een onbekende nooit moet doen. Ik staarde haar minutenlang aan terwijl ze ontspannen op een tafel zat, haar benen in de lucht bungelend. Ik bestudeerde hoe ze in gedachten verzonken leek, wat water dronk. Daarna zag ik hoe ze zich gracieus door haar woning bewoog,\u2026","rel":"","context":"In "Kunst"","block_context":{"text":"Kunst","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/category\/kunst\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=350%2C200&ssl=1","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=350%2C200&ssl=1 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=525%2C300&ssl=1 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=700%2C400&ssl=1 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=1050%2C600&ssl=1 3x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/img_5649-1.jpg?resize=1400%2C800&ssl=1 4x"},"classes":[]},{"id":4925,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2022\/07\/07\/vrouwen-veroveren-venetie\/","url_meta":{"origin":9221,"position":3},"title":"Vrouwen veroveren Veneti\u00eb","author":"Francisco","date":"7 juli 2022","format":false,"excerpt":"De Bi\u00ebnnale van Veneti\u00eb, de oudste en belangrijkste tentoonstelling ter wereld van hedendaagse kunst, telt voor het eerst sinds de oprichting in 1895 meer vrouwelijke dan mannelijke kunstenaars. Een mijlpaal zou je zeggen, maar dat klinkt meteen weer zo mannelijk. Het is meer een verzuchting: eindelijk. Op de eerste dag\u2026","rel":"","context":"In "Kunst"","block_context":{"text":"Kunst","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/category\/kunst\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/40247a8b-1c02-44ed-a007-8a7f00db531b.jpg?resize=350%2C200&ssl=1","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/40247a8b-1c02-44ed-a007-8a7f00db531b.jpg?resize=350%2C200&ssl=1 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/40247a8b-1c02-44ed-a007-8a7f00db531b.jpg?resize=525%2C300&ssl=1 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/40247a8b-1c02-44ed-a007-8a7f00db531b.jpg?resize=700%2C400&ssl=1 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/40247a8b-1c02-44ed-a007-8a7f00db531b.jpg?resize=1050%2C600&ssl=1 3x"},"classes":[]},{"id":4931,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2022\/07\/08\/dekolonisatie-schenk-het-rietveld-paviljoen-op-de-biennale-aan-indonesie\/","url_meta":{"origin":9221,"position":4},"title":"Dekolonisatie: schenk het Rietveld-paviljoen op de Bi\u00ebnnale aan Indonesi\u00eb","author":"Francisco","date":"8 juli 2022","format":false,"excerpt":"In het Nederlandse paviljoen op de Bi\u00ebnnale van Veneti\u00eb is een wonderlijke tentoonstelling te zien die de grote vraagstukken van feminisme en imperialisme openbaart aan de hand van een kleine geschiedenis. Het is voor het eerst in de zes of zeven keer dat ik de Bi\u00ebnnale bezocht dat ik geraakt\u2026","rel":"","context":"In "Kunst"","block_context":{"text":"Kunst","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/category\/kunst\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/32f2685e-91ca-4557-a2e7-bcfb2834f635.jpg?resize=350%2C200&ssl=1","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/32f2685e-91ca-4557-a2e7-bcfb2834f635.jpg?resize=350%2C200&ssl=1 1x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/32f2685e-91ca-4557-a2e7-bcfb2834f635.jpg?resize=525%2C300&ssl=1 1.5x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/32f2685e-91ca-4557-a2e7-bcfb2834f635.jpg?resize=700%2C400&ssl=1 2x, https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-content\/\/32f2685e-91ca-4557-a2e7-bcfb2834f635.jpg?resize=1050%2C600&ssl=1 3x"},"classes":[]},{"id":452,"url":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2005\/08\/12\/goedkoop-amsterdam\/","url_meta":{"origin":9221,"position":5},"title":"Goedkoop Amsterdam","author":"Francisco","date":"12 augustus 2005","format":false,"excerpt":"\"Wie op het Leidsche- of Rembrandtplein in Amsterdam twee fluitjes (bier), twee ros\u00e9 en twee frisdrank bestelt, is 14,48 euro kwijt,\" schrijft De Telegraaf in een artikel over de duurste terrassen van het land. Nou, dat valt dan toch weer reuze mee. Amsterdam noemt zich graag het Veneti\u00eb van het\u2026","rel":"","context":"Soortgelijk bericht","block_context":{"text":"Soortgelijk bericht","link":""},"img":{"alt_text":"vino1.jpg","src":"https:\/\/i0.wp.com\/www.franciscovanjole.com\/log\/images\/vino1.jpg?resize=350%2C200","width":350,"height":200},"classes":[]}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9221","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9221"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9221\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9236,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9221\/revisions\/9236"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9220"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9221"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9221"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9221"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}