{"id":9427,"date":"2026-09-10T08:00:00","date_gmt":"2026-09-10T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/?p=9427"},"modified":"2026-09-10T08:11:09","modified_gmt":"2026-09-10T06:11:09","slug":"seksen-met-skeletten-en-marina-abramovic","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.franciscovanjole.com\/blog\/2026\/09\/10\/seksen-met-skeletten-en-marina-abramovic\/","title":{"rendered":"Seksen met skeletten en Marina Abramovi\u0107"},"content":{"rendered":"\n

Marina Abramovi\u0107 (79) is een beetje de Leonard Cohen van de performancekunst. Daarmee bedoel ik dat ze aan het eind van haar indrukwekkende carri\u00e8re plots grotere wereldfaam geniet dan ooit tevoren en een geheel nieuw publiek aanboort. Twaalf jaar geleden kon ik op een zaterdagmiddag in Londen<\/a> nog gewoon spontaan een performance bijwonen die ze nota bene zelf uitvoerde, er stond niet eens een rij voor de deur, nu is alles wat ze doet al heel lang tevoren stijf uitverkocht. Zo ook haar Balkan Erotic Epic<\/a>, een maar liefst vier uur durende show die net over de grens in Duisburg was te zien in het kader van de Ruhrtriennale<\/a>, al was de superster daar op de premi\u00e8reavond na niet eens in persoon aanwezig.<\/p>\n\n\n\n

Ik ben door de jaren een beetje fan van haar geworden, zoals je misschien weet uit eerdere verhalen, en had de tickets al in december gescoord. Zonder echt een idee te hebben van wat ik zou gaan zien. <\/p>\n\n\n\n

De Balkan Erotic Epic vond plaats in de enorme hallen van een oude energiecentrale buiten Duisburg, een pendelbus bracht me erheen. Overal werd gewaarschuwd dat er een strikt fotografeerverbod van kracht was want de performers zijn naakt, wat gezien de titel gezien geen verrassing mag heten.<\/p>\n\n\n\n

Bezoekers kregen bij binnenkomst een hoesje om hun nek waar ze de telefoon in moesten doen. Dat werd vervolgens afgesloten met een systeem dat doet denken aan de antidiefstalknopen in kledingwinkels. Bij het verlaten van de voorstelling werd het hoesje weer geopend met een speciaal apparaat.<\/p>\n\n\n\n

Het telefoonverbod bleek een extra genot aan de voorstelling toe te voegen, niet alleen geen fotograferende maar ook geen scrollende of appende mensen. Ik fantaseerde over hoe ik zo\u2019n hoesje zelf wilde hebben met een slotje dat bijvoorbeeld maar twee keer per dag opengaat. En of er ooit een kabinet zou komen dat een soort landelijk telefoonverbod zou invoeren. Wat een paradijs. We zouden meteen vier plaatsen stijgen in de World Happiness Index<\/a>. Je ziet, er schuilt ergens ook een kleine communist in me.<\/p>\n\n\n\n

Er daalde een vrouw van een hoge fabriekstrap af, gestoken in een strak uniform met een bosje rode bloemen in haar hand. Ze liep richting de ingang van de hal, waar de show zou plaatsvinden. Zij verbeeldde de Servische moeder van Abramovi\u0107, een oorlogsheldin en officier in het partizanenleger van Tito dat tegen de nazi\u2019s vocht. Haar Montenegrijnse vader, een generaal uit het verzet, leerde Danica kennen op het slagveld. Dan weet je meteen een beetje hoe de thuissituatie van de kunstenares was, die mede beroemd is vanwege haar onverschrokken, vaak Spartaanse performances. <\/p>\n\n\n\n

Een opgestelde Balkan-fanfareband volgde de ge\u00fcniformeerde vrouw al tetterend met de honderden bezoekers in hun kielzog. Ik spotte onder het publiek ook de beroemde actrice Sandra H\u00fcller, bekend van onder meer Project Hail Mary. Zo trokken we de duistere hal binnen. Daar stond de zwarte doodskist van maarschalk Tito, stichter van de socialistische republiek Joegoslavi\u00eb, tot aan zijn dood een van de minst mislukte communistische staten. <\/p>\n\n\n\n

Op een enorm podium prijkte het portret van Tito en begon zangeres Svetlana Spaji\u0107 een klaaglied te zingen, moeder Danica stelde zich naast haar op en salueerde. Achter hen een gigantisch videoscherm met daarop een clip van geheel in het zwart geklede stuurs kijkende vrouwen die zich eindeloos repeterend met hun vuisten op de borst slaan. De woede van het leed uitbeeldend. Op de Balkan worden dergelijke vrouwengroepen ingehuurd om de blijken van rouw nog een tandje op te voeren. In het midden tussen de vrouwen Marina Abramovic, die driftig mee bonsde. \u201cJe leert dat de dood hier niet stilletjes voorbij gaat,\u201d vermeldde het programmaboekje. Het zou een understatement blijken. <\/p>\n\n\n\n

Langzaam bewoog de publieksmenigte verder. Om de hoek weer een ander, even enorm scherm met daarop dansende vrouwen in de regen. Op een grastapijt voor het scherm waren live vier vrouwen aanwezig, getooid met zwarte kappen en in traditionele Balkankledij, dezelfden die op de video te zien waren. Een van hen zat op de grond met haar rok omhoog. Ze droeg geen slip en je keek recht uit op haar naakte vulva. <\/p>\n\n\n\n

De vrouwen namen af en toe andere poses aan, denk bijvoorbeeld aan de kont in de lucht steken, zodat je steeds een andere vulva te zien kreeg. Dat ging gepaard met gezang en geschreeuw. De performance is volgens de toelichting gebaseerd op een oud ritueel om de goden te verzoeken de neerslag te staken. \u201cOnderbroken door neerdalende regen, transformeert deze handeling het lichaam tot een goddelijk wapen. Wat zegt dit ons over de kracht van het vrouwenlichaam in de Balkanmythologie \u2013 en in het leven?\u201d<\/em> Goeie vraag. Ik ben er nog steeds niet uit.<\/p>\n\n\n\n

Verderop zou ik drie jonge mannen tegenkomen die op een heuvelachtig grastapijt eindeloos – nou ja, vier uur lang – de aarde neukten om de vruchtbaarheid te bevorderen. Ja, dat lees je goed. Met je neus bovenop ritmisch kronkelende en wippende billen, hun gezichten in het gras gedrukt. Ook dit zou weer een ritueel uit vroeger tijden zijn, uitgevoerd na misoogsten. Het deed me wat oneerbiedig denken aan een typische mannenuitdrukking, als het gaat om seks met iemand waar je absoluut geen zin in hebt – \u201cdan steek ik \u2018m liever in een molshoop\u201d – maar ik had natuurlijk niet kunnen bedenken dat de oorsprong daarvan is terug te voeren op eeuwenoude Balkanrituelen en god mag weten waar nog meer vandaan.<\/p>\n\n\n\n

Ik noem nu een paar voorbeelden maar in de hal vonden dertien performances plaats die allemaal draaiden om leven, seks en de dood. De Franse term voor net na het orgasme schoot me te binnen, \u201cde kleine dood\u201d. Dat hebben ze wellicht beter gezien dan je zou denken. <\/p>\n\n\n\n

Al die performances gingen onafgebroken door. Sommige herhaalden zich, andere strekten zich uit over de volle vier uur. Het was alsof je door een museum liep, gevuld met performance acts. Gaandeweg werd het wat rustiger omdat een deel van het publiek het na een tijdje voor gezien hield maar ik besloot me er de volle vier uur in onder te dompelen.<\/p>\n\n\n\n

Zo keek ik naar de zo\u2019n driekwartier durende perfomance \u2018zwarte bruiloft\u2019, gebaseerd op een Servische traditie waarbij overleden jonge vrijgezelle mannen op hun begrafenis worden gehuwd met een vrouw. De man in kwestie was in dit geval natuurlijk naakt en lag opgebaard als een soort christusfiguur. Zijn bruid kleedde hem aan. Net als bij een deel van de andere performances ging dat tergend langzaam.<\/p>\n\n\n\n

Dat langzame bewegen en zo uitrekken van de tijd is een handelsmerk van Abramovi\u0107. Het geeft alledaagse handelingen een bijzondere intensiteit. Stel je voor dat je een stap zet, je knie omhoog tilt en je voet weer neerzet maar dat je daar dan twee minuten over doet. Dat vereist niet alleen de geestelijke kracht van het geduld maar ook uiterste fysieke kracht om je lichaam in balans te houden. Bedenk vervolgens dat je dit vier uur lang doet en je snapt wat voor krachtpatsers de performers zijn.<\/p>\n\n\n\n

Dat gold ook voor een andere performance waar ik gefascineerd naar heb gekeken getiteld Massaging the Breasts \/ Orgy<\/em>. Op een duister kerkhof vol met grafstenen van allerlei soorten zag ik een stuk of tien naakte performers, mannen en vrouwen, die – ik zeg het maar even plat – met skeletten aan het seksen waren. Tergend langzaam ook weer. Ik ben niet van de horror maar hier bleef ik gebiologeerd naar kijken. Natuurlijk omdat het, zoals iedere kunstliefhebber weet, aangenaam is om ongegeneerd naar naakte mensen te kijken, en zeker de getrainde Michelangelo-achtige lichamen van performers, maar ook omdat het tafereel bizar en teder tegelijk was. De erotiek uit de titel van de show leek overal de grote afwezige. Althans bij mij. Of dat de bedoeling was of dat ik onvoldoende kinky ben, weet ik niet zeker. Misschien dat in het donker wat necrofiele toeschouwers zich zaten te verlustigen.<\/p>\n\n\n\n

Ineens ging me een lichtje op. Marina Abramovi\u0107 is de dochter van twee militairen, mensen voor wie de dood onderdeel is van de opdracht te leven, van de bevrijding. We zaten hier in haar jeugd.<\/p>\n\n\n\n

Daarmee vond ik deze laatste performance nog het meest in de stijl van Abramovi\u0107, in tegenstelling tot de andere. Het waren allemaal ook meer theateracts dan performances. Natuurlijk, er waren de herkenbare elementen, zoals die van de macabere schoonheid, maar in haar andere werken is er altijd sprake van een intieme relatie met de toeschouwer\/bezoeker. Ze weet iets bij je los te maken. Als je bijvoorbeeld in haar opdracht stenen met magische krachten aanraakt dan gebeurt er iets met je, zelfs als er niets gebeurt want hoezo merk jij niks van de onzichtbare energie waar anderen van in vervoering raken? Leef je wel genoeg? Ze rammelt subtiel aan je zekerheden.<\/p>\n\n\n\n

Dat specifieke Abramovi\u0107 gevoel ontbreekt bij Balkan Erotic Epic, behalve dan op het punt van de totale ervaring. Eenmaal weer buiten, verward nog van alles wat ik had gezien en ondergaan, was daar inderdaad toch weer die vraag: Marina, wat heb je met me gedaan?<\/p>\n\n\n\n

Of Balkan Erotic Epic, dat eerder te zien was in Engeland en Spanje, ooit Nederland zal aan doen weet ik niet. De eerstvolgende uitvoeringen zijn in oktober tijdens het Berliner Festspiele<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en idee\u00ebn. Ja, ook speciaal voor jou. Abonneer je nu gratis<\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n