Ik vermoed dat iedereen zichzelf wel eens de vraag heeft gesteld of je in de oorlog, dat wil zeggen de Tweede Wereldoorlog en niet de nakende Derde, bij het verzet zou zijn gegaan. Ik denk graag ‘ja natuurlijk’ maar weet ook dat het verre van een uitgemaakte zaak is. Moed valt slecht te voorspellen en het antwoord wordt ook bepaald doordat we nu, in tegenstelling tot de verzetsmensen van toen, weten hoe de oorlog af is gelopen.
Bij verzet denk je aan sabotage, illegale acties en misschien nog wel heftiger zaken. Niet aan alledaagse zaken. Maar in een dictatuur vereisen ook die al heel veel moed. Handelingen en uitspraken die we gewoon vanzelfsprekend vinden. Dat werd me nog eens duidelijk gemaakt door de film Mr Nobody Against Putin die ik deze week in voorpremière mocht bekijken. Je ziet de lotgevallen van een Russische docent die op ingetogen wijze protesteert tegen de oorlog in Oekraïne. Daar staat in Rusland 25 jaar gevangenisstraf op.
Ik wist zoals gebruikelijk niet meer dan de titel toen ik de bioscoop betrad maar ik had wel ergens zien staan dat het de officiële inzending van Denemarken is voor de categorie beste buitenlandse film bij de Oscars. Daardoor dacht ik aanvankelijk dat het een speelfilm was. ‘Goh, ze hebben Rusland wel knap nagebouwd…’ Totdat ik me realiseerde dat ik naar een documentaire zat te kijken, dat alles wat ik zag echt was en ook echt gebeurd was. Mr Nobody against Putin is gemaakt door de hoofdpersoon die maandenlang zijn eigen werk en leven registreerde.
Mr. Nobody is Pavel Talankin, een mediadocent die videoverslagen maakt van activiteiten op zijn school. Meestal zijn dat vrolijke gebeurtenissen maar dan geeft Poetin het Russische leger opdracht Oekraïne binnen te vallen. Talankin is daar fel tegen. Op zijn prikbord hangt hij een vredesvlag. Oekraïne heeft niets gedaan en vormt geen enkele bedreiging voor Rusland. Het is onzinnig en wreed om daar Russische jongens voor te laten sneuvelen. Jongens uit zijn klas. Je ziet ze. Tieners die op de drempel van volwassenheid staan en nog niet weten wat ze met hun leven moeten. Poetin pakt het hen af. Letterlijk.
Talankin is natuurlijk niet de enige Rus die tegen de oorlog is. Daarom start het Kremlin een uitgebreide propaganda- en repressiecampagne. De lessen op school maken plaats voor indoctrinatie. Docenten moeten oorlogspropaganda voorlezen in de klas. Talankin moet dat opnemen en de beelden ter controle naar een server van de overheid uploaden, zoals iedere school in Rusland. Het zijn hallucinante beelden die zo uit 1984 geplukt lijken. Talankin waarschuwt de leerlingen en kijkers dat de docenten verplicht zijn deze teksten op te lezen, dat ze niet van henzelf zijn.
Daar blijft het niet bij. Huurlingen van de beruchte Wagnergroep komen ‘gastlessen’ geven over wapengebruik, leerlingen worden gedrild. Talankin legt het allemaal vast, inclusief de weifelende blikken van de tieners die niet goed weten wat hen overkomt. De volwassenen hebben die aarzeling al laten varen, ze doen gewoon wat er gezegd wordt om problemen te voorkomen. Want problemen krijg je niet alleen als je echt in verzet komt maar ook als je niet meedoet. Er is amper ontsnappen aan.
De film begint ermee dat Talankin, meer een zachte nerd dan de harde actieheld die Hollywood ons altijd voorschotelt, moet vluchten. Dat is de enige opluchting, dat je weet dat hij weg heeft kunnen komen. Al is een Russische dissident bij Poetin ook in het buitenland zijn leven niet zeker.
Mr Nobody against Putin draait vanaf 15 januari in de bioscoop maar er zijn her en der al voorvertoningen.
Iedere zondagavond verstuur ik In de Week. Abonneer je hier gratis.
Ja, al zeven jaar ben ik bezig met een podcastproject dat hierover gaat: wat verzet precies inhoudt. Wat instanties ervan vinden en hoe zij dit uitdragen, vooral theorie.
De waarheid is dat je het simpelweg niet weet: je weet niet wat je zult doen en in welke omstandigheden je terechtkomt zodra je die keuze eenmaal maakt.
Is klein verzet net zo belangrijk als groot verzet?