Francisco van Jole

Filmrecensent Ab Zagt constateert op zijn weblog dat het einde lijkt te naderen voor filmcritici. Althans in de Verenigde Staten zijn er een stel door hun kranten aan de kant gezet. Niet relevant meer in het internettijdperk. Hij citeert Bruce Willis: “Filmcritici zullen, net als met de dinosauriërs al is gebeurd, binnenkort uitsterven.”
Ik realiseerde me ineens dat ik anders dan vroeger eigenlijk nooit meer filmrecencies lees. Als ik het doe, dan achteraf en meestal van één man: Roger Ebert. De verklaring daarvoor is simpel. Het ligt niet aan het verschijnsel kritiek maar aan de kwaliteit.
De laatste film die ik zag was In the Valley of Elah, een film van Paul Haggis die eerder een van mijn favoriete films maakte: Crash. Mijn eigen krant, de Volkskrant, noemde In the Valley of Elah een ‘Dappere film over consequenties van een oorlog’. Jammer alleen dat niet wordt uitgelegd wat de film dapper maakt en waarom deze gaat over ‘een oorlog’ en niet de oorlog in Irak. De criticus schiet nog wat op de vorm maar ook dat voegt niet veel toe.
NRC Handelsblad is specifieker lovend. “In the Valley of Elah laat nauwgezet zien wat oorlog doet met mensen die er op het eerste gezicht niet het slachtoffer van lijken,” constateert de criticus als kern. Dat is zo maar ik heb toch wel wat meer in de film gezien, als ik zo vrij mag zijn.
Trouw maakt het zichzelf makkelijk: “In the Valley of Elah gaat over Amerikaanse ellende in Irak, over oorlogstrauma’s, het leger, vaderlandsliefde en machismo.” Tja, het gaat ook over hoe je elke dag dezelfde kleren kunt dragen en toch er altijd fris uit kunt blijven zien.
Het meest verrassend en inzichtelijk is Het Parool die spreekt van “een ontluisterende ervaring, die illustreert dat de Amerikaanse patriottische retoriek over Irakhelden in het alledaagse leven weinig waard is.”
Dat komt nog het meest in de buurt van wat ik zelf zag, een film over de moeilijkheid een oorlog te doorgronden. De Amerikanen doen bij hun poging democratie in Irak te brengen allemaal dingen die daar in strijd mee zijn. Waarom?
De titel van de film verwijst naar de vallei waar volgens de bijbelse vertelling de kleine David de reus Goliath uitdaagde en op onvoorspelbare wijze versloeg: Denken dat het verschijnsel oorlog regels kent, is een illusie. De film vertelt dezelfde les.
Roger Ebert tenslotte benadert de film heel anders. Hij benadrukt het spel van acteur Tommy Lee Jones. Hij speelt een man die getekend is door de oorlog in Vietnam en nu een soortgelijk drama meemaakt maar opereert alsof hij het nog steeds niet begrijpt. Ebert legt vooral uit waarom de film zo bijzonder is, door de manier waarop hij is gemaakt. Hoe de acteurs geselecteerd zijn en hoe hun rollen zijn ingevuld: “None of these characters are heightened. None of them behave in any way as if they’re in a thriller. Other directors might have pumped them up, made them colorful or distinctive in some distracting way.” Verdomd, dat is het.
Veel recensenten hebben de neiging zich te concentreren op wat een film niet is (de makkelijkste vorm van kritiek en eigenlijk wat ik hier in dit stuk ook doe met mijn kritiek op kritieken), Ebert legt uit wat de film wèl is en waarom. Als ik zijn recensies achteraf lees, heb ik vaak de neiging een film opnieuw te willen zien. Hij verrijkt mijn eigen ervaring.
Het is waar dat er critici sneuvelen op het digitale slagveld maar hopelijk sterft dat vak nooit uit.