Ik begon argeloos te lezen in Schaaknovelle, het beroemdste boek van de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig. Een favoriet van middelbare scholieren omdat het een fascinerend verhaal is en heel dun, iets meer dan 100 pagina’s.
Wat ik niet verwachtte is dat de novelle een huiveringwekkend beeld schetst van wat zich momenteel in de wereld voltrekt. En als ik zeg huiveringwekkend dan bedoel ik dat ook zo. Het boek wordt meestal beschreven als een vertelling over de dunne scheidslijn tussen genialiteit en waanzin maar ik las er vooral iets anders in.
Het verhaal is geschreven in 1941 en speelt zich af op een passagiersschip dat van New York naar Buenos Aires vaart. Aan boord bevindt zich de beste schaker ter wereld die een nogal verrassende persoonlijkheid heeft: hij wordt beschreven als heel erg dom. Hij is half analfabeet, interesseert zich nergens voor, is hebzuchtig en weet niks maar wel hoe hij moet schaken. Je hebt er niet veel fantasie voor nodig om er iemand als bijvoorbeeld Donald Trump in te zien. Een kerel die verbijstert met zijn stuitende stompzinnigheid maar ondertussen wel leider van het machtigste land ter wereld werd. Ik noem Trump maar je kunt er ook andere redeloze figuren in zien die je een gevoel van machteloosheid geven, van Poetin tot en met de klimaatontkenners.
Tegenover deze wereldkampioen komt een andere passagier te staan. Een schrandere kerel die beschaafd is en alles weet. Hij blijkt door de nazi’s bij wijze van marteling maandenlang in isolatie te zijn gehouden, zonder enig bezit of afleiding. Om te overleven speelde hij uit het hoofd schaakpartijen tegen zichzelf. Zo lang en zo intensief dat hij uiteindelijk achterhaalde hoe hij iedere partij moet winnen.
Door een samenloop van omstandigheden belanden ze op het schip beiden aan het schaakbord. Wie gaat er winnen? De lomperik of de beschaafde? Emotie of kennis? Het wordt een zenuwslopende botsing.
Zweig schreef het verhaal in Brazilië waar hij heen gevlucht was nadat in Europa de nazi’s opkwamen. De boeken van de joodse schrijver werden in 1936 verboden en verbrand. De fysieke veiligheid van Brazilië was onvoldoende om hem rust te geven. Hij kon niet aanzien hoe zijn geliefde Europa vernietigd werd door de nazi’s en stapte in 1942 uit het leven, samen met zijn vrouw. Na lezing van het verhaal wekt dat geen verbazing.
cc-foto: Henry
Besteld