Vanavond droeg ik in de Balie te Amsterdam tijdens de debat-avond Documentaire Nu! een column voor over de toekomst van dit genre. Hierbij de volledige tekst.
EVOLUTIE
Niet zo heel lang geleden werd ik gevraagd om in Wageningen te discussiëren over Transit, de documentaire/film (gelieve door te halen wat niet van toepassing is) over een Palestijnse taxichauffeur die later ontmaskerd werd als een acteur. Het publiek bestond grotendeels uit studenten en wat me nog het meeste bijstaat van die avond was dat er opvallend veel aanwezigen waren die stelden dat het hen niet uitmaakte: fictie of werkelijkheid. Het ging toch om het verhaal.
Kijk, dat is nu het soort student waar minister van Onderwijs Maria van der Hoeven verguld mee kan zijn. Wetenschappers in-spé die niet meer op zoek zijn naar de waarheid maar naar iets wat je kunt geloven. Het gaat niet meer om de registratie van de werkelijkheid maar om beelden.
Beelden waar je naar eigen believen een verhaal rond kunt verzinnen.
Maria-beelden, zeg maar.
Dergelijke Maria-beelden zag ik een aantal jaren geleden bij een van de boegbeelden van onze nationale trots in Hilversum: de Evangelische Omroep. In een buitenlandse documentaire over het ontstaan van leven op aarde werden wat beelden van oceanen plotseling voorzien van een totaal ander commentaar. Dit was niet zo maar water, nee het was het water van de zondvloed, zei de commentaarstem. En wat deed de zondvloed? De zondvloed roeide de dinosaurussen uit!
Echt waar.
Dat is nog eens intelligent design. Je bouwt zorgvuldig iets op en vernietigt het dan weer. Dat ruikt naar verveling maar ja, je moet natuurlijk zelfs als God die onontkoombare eeuwigheid maar zien door te komen. Dan word je vanzelf wel vandaal.
Maar daar gaat het me niet om. Het gaat me om de dinosaurussen. Daarover maakte de BBC ooit in samenwerking met een legertje andere omroepen de serie Walking With Dinosaurs. Een serie die in alles deed denken aan een documentaire maar dat niet kón zijn. Er werd namelijk geen enkele registratie van de werkelijkheid gebruikt. Alles wat de kijker zag was bedacht en vervolgens gedigitaliseerd door de makers. Het was een gecreëerde werkelijkheid die zo natuurgetrouw en overtuigend mogelijk de waarheid moest laten zien.
En dat lukte wonderwel vreselijk goed.
Walking With Dinosaurs was het begin van een nieuwe trend. Het digitaliseren en tot leven roepen van een ongeregistreerde werkelijkheid. Bij de dinosaurussen-serie kostte dat nog een godsvermogen maar zoals de digitale hi-8 camera het filmen binnen handbereik van een ieder heeft gebracht zo is er een ander digitaal middel dat dergelijke exercities goedkoop mogelijk maakt: de computer games.
In het onderwijs worden game-titels als Civilisation al gebruikt om geschiedenis te onderwijzen. Je kunt er stap voor stap historische ontwikkelingen mee doorlopen en de gevolgen van beslissingen laten zien.
Maar waarom zou dat beperkt worden tot geschiedenis? Een spel als The Sims bijvoorbeeld, dat met steeds realistischer beelden het dagelijks leven van gewone mensen emuleert, komt er net zo voor in aanmerking.
Het lijkt absurd, een documentaire maken binnen de omgeving van een computerspel, maar het heeft een groot voordeel. Het maakt een einde aan de afhankelijkheid van de camera en de kwaliteit van het beeld. Je registreert als maker tot in detail alles wat zich afspeelt in een huis en reconstrueert dat vervolgens. Vanuit ieder wenselijk gezichtspunt zonder ooit nog een moment te missen.
Weg met de dictatuur van de registratie!
Ik weet, het is hier vanavond vloeken in de kerk. Maar is zo’n game-registratie geen documentaire ook al geeft het de werkelijkheid beter weer dan welk ander medium?
Is het geen documentaire omdat het instrumentarium niet tot het geijkte rijtje behoort van pen, foto, film of video?
Of is het geen documentaire omdat het niet ècht is?
Die laatste vraag is niet meer relevant. Niet omdat niemand meer geïnteresseerd is in de waarheid maar omdat een digitale omgeving domweg geen echtheid kent.
Dat is wat het publiek weet. En dat is waarom ze zich daar in Wageningen niet meer druk om maakten.
Dat heet evolutie.