Een van mijn favoriete bands, Tindersticks, heeft een optreden in Nederland gestaakt omdat het geklets van het publiek de muziek overstemde. Het is een fenomeen dat almaar groter lijkt te worden: naar concerten ga je niet om te luisteren maar om te praten. Maar het gaat verder dan muziek. Twee jaar geleden schreef ik er een beschouwing over voor het blad Dif. Hier is die tekst.
We willen alles en wel nu meteen. Daarom beleven we niets meer.
De kop boven de recensie in de Volkskrant loog er niet om: ‘Concert Joan as Policewoman kansloos door gênant gekakel’. Dat klonk niet als een observatie maar als een lang opgebouwde irritatie die tot uitbarsting kwam. Met reden. Zangeres Joan Wasser, vriendin van wijlen Jeff Buckley, had net een cd uitgebracht waarop ze zingt over de strijd van haar moeder tegen kanker. Die liedjes zou ze ten gehore brengen tijdens een festival in Den Haag maar dat lukte niet. Het publiek ging onderling zo luid met elkaar in gesprek dat het optreden nauwelijks nog te beluisteren viel.
Dat ‘gênante gekakel’ lag niet aan het optreden zelf. Het is een trend die steeds meer terrein wint: publiek dat ergens heen gaat en niet kijkt of luistert maar gewoon luidkeels met elkaar ouwehoert. Het is gedrag dat de hele beleving van muziek verstoort en vooral zachte gevoelige nummers om zeep helpt. Zowel voor maker als luisteraar.
In Paradiso hoorde ik Isobel Campbell smeken of het publiek alsjeblieft stil wilde zijn. In Rotown speelde Jonathan Richman uit zelfbescherming volstrekt in zichzelf gekeerd ‘As my mother lay lying’ over het sterfbed van zijn moeder. Zijn gevoelig woorden waren onverstaanbaar door het allesoverheersende gewauwel van het publiek. Violiste Sophie Solomon dreigde tijdens een optreden een rustig nummer niet te spelen als het publiek zoveel lawaai bleef maken.
Ik heb me tijdens een optreden – na drie keer langzaam tot tien tellen – wel eens tot zo iemand gericht. Ze besprak met haar partner zo luid haar nieuwe keuken en andere verbouwingsperikelen dat ik het idee had beland te zijn in een opname van Eigen Huis & Tuin, in plaats van een concert.
Vind je de muziek niet mooi, vroeg ik zo vriendelijk mogelijk, mijn kaakspieren dwingend tot een glimlach.
Hoezo?
Omdat je er niet naar luistert en het mij onmogelijk maakt wel te luisteren.
Ze keek alsof ik haar net een nieuwe variatie op de relativiteitstheorie had voorgelegd.
Het zwijgen duurde anderhalf nummer. Toen begon ze te fluisteren en even later was de conversatie weer op weekmarktvolume aan de gang.
Praten is het nieuwe roken.
Het beperkt zich niet tot muziek. Bioscopen kampen met hetzelfde probleem: publiek dat zich gedraagt alsof ze thuis op de bank naar de home cinema kijken en ondertussen met elkaar doorkletsen. Dat leidt tot de merkwaardige situatie dat filmliefhebbers zelf beter ook gewoon thuis kunnen blijven, daar vinden ze een stilte die in de gedeelde ruimte een zeldzaamheid is geworden.
Het is lastig te begrijpen gedrag. Publiek dat een kaartje koopt om ergens van te genieten en er vervolgens nauwelijks aandacht voor heeft. Het is alsof ze in een restaurant zitten en het eten vervolgens niet aanraken. Dat doen alleen mensen met een eetstoornis. Anorexia nervosa.
Het kakelende publiek heeft last van iets soortgelijks: ze zijn niet in staat zich te concentreren. Aan die concentratiestoornis lijden hele volksstammen en het worden er steeds meer. Het is een gebrek dat door alle sociale lagen heenloopt. Het is de ziekte van het digitale tijdperk.
Die ziekte heet Continuous Partial Attention syndroom, oftewel CPA. De term werd gemunt door Linda Stone, die in de jaren negentig bij Microsoft onderzoek deed naar virtuele werelden. Zij ontdekte dat gebruikers voortdurend in en uit dergelijke omgevingen willen glippen. Dat is werkelijkheid geworden want als je e-mail, sms, chat en andere klikverleidingen ziet als de virtuele wereld dan trekt die voortdurend onze aandacht. Wie langer dan twee minuten een telefoongesprek voert met iemand die achter een bureau zit merkt al. Er verandert dan iets in de stem, in de reactiesnelheid en je weet het: de aandacht is verdwenen en de gesprekspartner heeft de ogen op het scherm gericht om een e-mail te lezen of andere informatie tot zich te nemen.
Dat heet met een vriendelijke woord multi-tasken. Je doet twee of meerdere dingen tegelijk. Of misschien is ‘probeert twee dingen tegelijk te doen’ een betere definitie. Want hoewel multi-tasken wordt gezien als een wenselijke vaardigheid zijn de gevolgen desastreus. In plaats van dat de productiviteit stijgt – het doel van multi-tasken – neemt deze dramatisch af.
De Britse staatsman en auteur Lord Chesterfield (1694-1773) stelde: “Er is tijd genoeg voor alles in de loop van de dag, zo lang je maar een ding tegelijk doet, maar er is te weinig tijd in het jaar als je twee dingen tegelijk wilt doen.” Bijna driehonderd jaar later bewijst hersenonderzoek dat hij de spijker op de kop sloeg. Multi-tasken kost meer energie dan de som der delen. Wie twee of meerdere dingen tegelijk doet belast zijn hersens extra omdat die voortdurend de keuze moeten maken naar welke taak de aandacht moet gaan.
In de praktijk leren hersenen dat steeds beter maar dan nog gaat er kostbare aandacht verloren aan het keuzeproces zelf op. Aandacht die je je juist extra nodig hebt.
Multi-tasken is dan ook rampzalig als het gaat om het opnemen van informatie. Onderzoek wijst uit dat mensen die informatie opnemen terwijl ze multi-tasken de gegevens op een andere plek op slaan dan als ze zich op een taak concentreren. Die andere plek is het deel van de hersens waar nieuwe vaardigheden mee worden geleerd terwijl gegevens uit geconcentreerde studie direct naar het deel gaan waar informatie voor langere tijd wordt opgeslagen.
Al multi-taskend door het leven gaan is als een avondje zappen bij de televisie: alle tijd is verdwenen zonder dat je werkelijk iets wijzer bent geworden. Dat ligt niet aan de hoeveelheid informatie maar aan de methode: de informatie kan niet op de plekken in je hersens komen waar waardevolle gegevens opgeslagen worden.
De psycholoog die dat ontdekte, Russel Poldrack, stelt dat we biologisch niet toegerust zijn voor multitasken maar juist voor gericht werken. Dat laatste is eenvoudig te testen. Laat je blik glijden over om het even welk tafereel, bijvoorbeeld een weiland. Zo gauw daar iets in verandert, een vogel die opvliegt, is je blik daar op gericht. Meteen. Je vergeet al het andere en concentreert je op de verandering om de informatie op te nemen. Je bent niet in staat dan nog iets anders te zien. Of je moet niet willen weten wat de vogel doet.
Op internet hebben lezers de aandachtsspanne van een sprinkhaan, verzuchtte bestseller-auteur Stephen King een paar jaar terug toen een poging van hem tot digitaal uitgeven mislukte. Dat klonk als een botte belediging maar het is een feitelijke constatering. Al langer wordt voor internet de de regel gehanteerd dat teksten niet lang mogen zijn. “De ideale tekst is honderd tot tweehonderd woorden lang,” beweert Nick Denton, oprichter van het succesvolle weblog-imperium Gawker en bekend van onder meer Gizmodo.
Kort is het antwoord op het oprukken van multi-tasken en het verdwijnen van concnetratievermogen. Kort, kort, kort. Korte verhalen, korte filmpjes. Helpt het? Nee, ze verergeren het probleem. Want al die versnipperde informatie leidt tot het gevoel dat er teveel informatie is, een information overload. Omdat we geen tijd meer hebben, storten we ons niet meer in lange verhalen maar willen we alles opgediend hebben in hapklare brokken. Of liever gezegd wat we denken dat hapklare brokken zijn. Want het grote geheel moeten we er nog steeds zelf uit destilleren. Dat kan niemand voor ons doen. Pak een boek, scheur alle bladzijden er uit, gooi ze los in een doos en overhandig ze aan iemand met de opdracht: ‘moet je lezen, goed verhaal.’ Alleen al het idee dat de pagina’s op volgorde gelegd moeten worden zorgt voor meer stress dan dat het lezen van het oorspronkelijke werk ooit gekost zou hebben.
Dat besef begint langzaam maar zeker door te dringen. Tegen de multi-tasking rijst verzet. In bedrijven worden topless-meetings gehouden. Dat zijn geen vergaderingen zonder bovenkleding maar zonder laptops, blackberry’s, iphones of mobiele telefoons. Meetings waarbij er aandacht is voor elkaar in plaats van voor de apparaten. De bedenker van de topless-meetings Dan Saffer hanteert als stelregel dat mensen die niet zonder apparaat kunnen, niet op zo’n vergadering thuishoren.
Voor concerten wordt geexperimenteerd met draadloze koptelefoons in het publiek, zodat iedereen goed geluid heeft en in een klap het gewauwel probleem is opgelost. In bioscopen zou de klets-ergernis ook zo weggenomen kunnen worden.
Als we dat zouden willen, want multi-tasking is verslavend. We worden rusteloos als we het niet meer kunnen doen. Het geeft ons het gevoel onthecht te zijn. We willen altijd kunnen sms-en, weten of er mail is of iets kunnen googlen.
De remedie tegen die rusteloosheid is juist het tegendeel. Wie zich concentreert komt vanzelf tot rust. Bij religies wordt dat onderdompelende effect zelfs benut als spirituele ervaring. Het worden bidden genoemd. Maar je kunt ook gewoon een boek lezen. Dat is overigens net zo gevaarlijk als multi-tasking. In de 19e eeuw werd leeszucht als een bedreiging gezien. Mensen die de hele dag met hun hoofd in opperste concentratie in de boeken zaten, werden gezien als een maatschappelijk probleem. Deze zogeheten boekenwurmen hadden immers geen oog meer voor hun omgeving. “Het lezen van goede geschriften is ongetwijfeld in het algemeen allernuttigst, een onmatige leeslust is echter gevaarlijk,” schreef het cultureel maandblad ‘Bijdragen aan het Menschelijk Geluk’ in 1789.
Lord Chesterfield had gelijk. Je kunt het alles doen maar alleen achtereenvolgens. Dus eerst het boek lezen, dan naar de film en pas daarna er met elkaar over praten. Maar die constatering had ik aan het begin moeten maken want het grootste deel van de lezers is inmiddels afgehaakt. Hun aandacht is tijdens het lezen opgeeist door andere zaken. Het kleine overgebleven deel dat deze woorden wel leest heeft dit advies niet nodig. Daarom is de concentratie ten dode opgeschreven. Omdat de noodzaak er van nooit doordringt tot degenen die het zouden moeten beseffen.
Francisco van Jole
Dit artikel verscheen in 2008 in de laatste editie van Dif
Yes.. en dan de nieuwe trend: niet naar een concert kijken, maar een concert filmen.. Ik zag gisteren een kleinschalig BNN concert wat John Mayer gaf.. niets anders dan omhooggehouden mobieltjes in het publiek.. moet je je proberen voor te stellen wat de artiest zelf ziet. Geen gezichten, geen emoties, maar mensen die zich concentreren op hun mobiel, of diezelfde artiest wel goed in beeld komt..
Voor mij hetzelfde verhaal als wat jij hierboven beschrijft: een schrijnend gebrek aan aandacht en respect voor elkaar, en voor de artiest.
Je vraagt je toch af hoeveel registraties Youtube nodig heeft van een en hetzelfde concert..
Ik heb me wel eens bij een organisator van een concert beklaagd over twee feiten: dat je moest staan en dat het publiek met de rug naar het podium stond te kaleken, af en toe bozig achterom kijkend omdat ze moeite hadden boven de daar geproduceerde herrie uit te komen. De organisator mailde terug: hij had de indruk dat het publiek zich kostelijk amuseerde, en daar gaat het maar om. Ik sla sindsdien gaarne dit soort concerten over en beperk me tot het beluisteren van de bijbehorende cd’s of radio-uitzendingen.
Waarschijnlijk zal het nog gekker worden!… Dan betaal je voor de entree en hoeft de band niet meer te komen… 😉
Goed stuk, Fransisco. Ontwikkeling waar we weinig tegen kunnen doen. Muziek steeds harder? ben blij dat concerten tegenwoordig minder hard zijn
Eigen ervaring:
– Tom Barman begon een concert van dEUS in Nighttowm ooit met: Welkom, Als jullie allemaal wat minder hadden ge-ouwehoerd dan hadden jullie kunnen horen dat het voorprogramma, Absynthe Minded, hele aardige liedjes maakt. En hij had gelijk, Absybthe Minded is een perfecte band maar was idd niet te horen.
– Tijdens Cocorosie werd ik ooit aangesproken omdat ik zelf te hard ouwehoerde. En verrek, hij had gelijk. Daarna mijn mond gehouden en het gesprek later voortgezet.
Beste artikel dat ik ooit van je las. Twee kanttekeningen.
Denk dat het ook van setting afhangt. Keek in Meervaart naar Zijlstra: iedereen op stoeltjes, muisstil op het meezingen en lachen om gemaakte grappen na, concert lang.
Je stuk laat, daarnaast, het positieve van snelle info, dat er wel ook is, buiten beschouwing. Als ik mijn dag kan beginnen met een ISS-foto van Amsterdam bij nacht, kan vullen met strandwandelen, werken, het voeren van een goed Skype-gesprek met mijn beste vriend en kan eindigen met een aflevering van Caprica (SF-spinoff van Battlestar Galactica) en een rondje Grand Theft Auto San Andreas, dan maak ik toch leuke dingen mee die in de pre-nettijd niet konden hoor. Zelfs ondanks dat ik soms meerdere dingen tegelijk doe.
Onbegrijpelijk hoe het Nederlandse publiek een live-concert beleeft inderdaad. Ik kan mij daar kapot aan ergeren en het verziekt mijn concert beleving. Op mijn eigen weblog berichtte ik al over dit fenomeen tijdens concerten van Maceo Parker en Fleet Foxes.
Veel zaken in het leven zijn als een sinus, en ik hoop dat deze trend zijn hoogtepunt inmiddels heeft bereikt. Gauw weer terug naar een Parijse concertbeleving: 100% aandacht voor de muzikant zijn liedjes.
Helemaal mee eens Fransisco
Tindersticks – Effennaar, Eindhoven 5/3/10 –
Official Statement from the band on the official website’s fan phorum
– as this is a log-in member-only forum i have attached a screenshot here: http://twitpic.com/175meg
”””””
Effennnaar, Eindhoven 5/3/10 – Statement from the band
Author: dano (81.92.18.—)
Date:
After a great night in Utrecht with the Cross links festival, we were
looking forward to being involved in the event as it relocated to
Eindhoven. Unfortunately, for reasons we have yet to understand, the
venue for our concert was so overwhelmingly noisy we were not able to
finish our set. Our decision to leave the stage was not taken lightly.
We appreciate the effort and support of the people who were there to
hear us play our music and also the work that our crew had put in
throughout the day to make the concert happen.
We are used to people talking at our shows and we look forward to the
challenge of unifying the feeling in the room through our performance.
However, in the Effenaar in Eindhoven the noise was so strong we could
barely hear each other play, and for that practical reason we decided
to abort our first concert ever.
posted by the band’s manager today on 07-03-2010
####################
Helemaal mee eens! Maar in België bijvoorbeeld kan er nog wel gewoon geluisterd worden.
Ik vraag me trouwens af hoe de Effenaar nu met het gage van de band omgaat, en de klagende toeschouwers die geld terug willen omdat ze geen waar voor hun geld hebben gekregen.
Weet iemand hoe Effenaar hierop heeft gereageerd?
Ik was afgelopen donderdag bij Tim Knol in Rotown, daar hingen weliswaar plakkaten waarop werd verzocht stil te zijn tijdens het concert, maar dat ging blijkbaar buiten de artiest zelf om. Na een paar nummers gaf hij namelijk aan dat degenen die behoefte hadden te praten dat wat hem betreft mochten.
Bovenstaand stuk kan ik me zeker in vinden, in ieder geval wat betreft het multitasken. Wat betreft het stil zijn tijdens concerten: ik ben bang dat degenen die willen dat het stil is dit niet op kunnen leggen aan de rest, in ieder geval niet in gelegenheden waar het algemeen aanvaard is dat er constant geouwehoerd wordt. En helaas, daar vallen ook poppodia als Effenaar onder. Een goede oplossing vind ik om van tevoren aan te kondigen dat het om een “stilteconcert” gaat, dan kan iedereen van tevoren zelf bepalen of hij dit een kaartje waard vindt. En wie er dan bepaalt dat het een stilteconcert is? Misschien de artiest, of het podium?
Het ironische aan het concert van Tim Knol is dat hij de zaal halverwege het concert al stil had. Zo kan het blijkbaar ook.
Stuk naar mijn hart.
Maar ik blijf ook vinden dat zalen bereid moeten zijn om de bar in de zaal zelf te sluiten tijdens de set, tenminste bij de ‘subtielere’ concerten.
Want daar ontstaat meestal erg veel gekakel (en gerinkel, en gestapel van kratten, etc.)
@ Edwin Borst
een stilteconcert? Man wat een onzin. Als jij naar een singer songwriter gaat die heel stil en intiem liedjes speelt ben je gewoon uit respect stil voor dat moment. Dan komt de sfeer het beste tot zijn recht en stoor jij niemand met je slap geouwdehoer.
Dat hele compromissen sluiten met asociale debielen die zichzelf belangrijker vinden dan de rest is volkomen achterlijk.
Is dit een gevolg van het feit dat mensen steeds mondiger zijn geworden. web2.0 in de praktijk of web2.0 offline? Zou er een nieuw soort etiquette bedacht moeten worden?
Helemaal eens met je Francicso. Ik bezoek zeer veel concerten van het singer songwriter genre en ik heb inmiddels voelsprieten gekregen voor “praters”. Ik spreek ze vaak van tevoren al aan (wel vriendelijk natuurlijk :-).
Maar vaak helpt het helemaal niet, wat je ook doet. Vriendelijk vragen, een boze blik, een zacht “ssshhh”. Soms krijg je er zowat nog ruzie door. Vaak rest er niks anders dan een andere plek te zoeken in de hoop dat het daar stiller is. Wat helaas vaak minder zicht betekent want ik ben niet al te groot en zorg daarom dat ik als een van de eerste binnen ben. (Niet dat dat een plaats vooraan betekent – maar het queue gedrag van de nederlander is een ander verhaal…).
Het is het tijdperk van “IK”. Als IK het maar naar me zin heb. Als IK maar mijn verhaal kwijt kan. Als IK maar…IK IK IK. Zonder respect te hebben voor omstanders én artiest.
Ik hab Joan Wasser onlangs mogen meemaken in Groniingen. “Thank you for your silence” zei ze na afloop….
Een artikel naar mijn hart! Wat heb ik mij de laatste jaren groen ende geel geërgerd aan dit fenomeen! Wat de reden ook mag zijn waarom mensen hun muil niet kunnen houden tijdens concerten – multitaskitus, a-sociaal gedrag, monomane praatzucht, alles zien als een sociaal event ipv autonoom stiltemomentje waarvan je eenzaam & alleen van geniet (is dat eng?), ik ben, dus ik praat – het is mijns inziens gedrag dat maar eens maar eens afgestraft moet worden. Blauw in de zaal gaat te ver, maar een band die gewoonweg er mee kapt – hulde Tindersticks! – is wellicht de beste afstraffing. En idd, houdt het publiek zijne smoel, dan krijg je dat bargerotzooi met glazen tijdens juist de meest verstilde momenten (wij herinneren ons DM Stith in De Duif te A’dam). Want: de kassa MOET blijven rinkelen. Wat is er toch mis met dit land? Kan het geen stilte meer aan? Wij moeten weer leren ZWIJGEN. Misschien is een uurtje zwijgen een idee voor het school curriculum? En nu zelf bek dicht Bert!
Goed en interessant artikel. Ondanks dat ik mijzelf ook zie als iemand die moeite heeft te concentreren heb ik mezelf er wel toe gedwongen het artikel uit te lezen, halverwege ten faveure daarvan zelfs de muziek uitgezet 🙂
Misschien allang verwoord in de reacties hierboven (maar daar heb ik echt geen tijd voor! 🙂 ): wat ik wel interessant vind is dat jij zelf (Francisco) nu typisch iemand lijkt die alles tegelijkertijd doet, met al die blog en twitter posts en aanwezigheid overal en nergens. Doe jij die dingen dan ook allemaal stuk voor stuk? Anders zou de conclusie moeten zijn dat sommige mensen al multi-taskend wel behoorlijk productief lijken te kunnen zijn en sommige bepaald niet?
Groet, Bob.
Schoot mij nog een concert te binnen waar ik met eigen ogen mocht aanschouwen dat de artiest in kwestie opstapte. Dit was nadat hij het publiek herhaaldelijk tot stilte aanmaande en de herrie er alleen maar harder op werd. Dit was Jules Deelder en zijn jazzcombo. Locatie: Studentensocieteit Quasimodo . Jaar: dat moet rond 1988 geweest zijn (?).
Zijn woorden waren legendarisch en waar, en iets in de strekking van: “En dat jullie nou in de toekomst zogenaamd tot de bovenlaag van de samenleving gaan behoren, geeft jullie nog niet het recht om zo asociaal je muil open te trekken tijdens mijn optreden. De mazzel.” Na een nummer of drie was hij vertrokken.
Maakte een diepe indruk op mij. Probleem was alleen, dat het publiek het wel stoer vond dat ze de man hadden weggekregen…maar dan is het ook geen concentratieprobleem, maar brallerig dronken haantjes groepsgedrag.
Sommige artiesten kunnen – in het kader van brood op de plank- de knop omzetten en de setlist afdraaien. Maar dat maakt het voor de aanwezigen er ook niet beter op…
Ik heb Martha Wainwright een keer iemand persoonlijk zien aanspreken (Tivoli?). Ze keek de herriemaker lang aan, vroeg of hij klaar was met praten en zo niet, of hij misschien buiten verder kon gaan (ik gebruik iets nettere taal 😉 ) Het werd stil en dat bleef het…
Haar broer Rufus Wainwright kondigt een nieuwe toer aan, waarin hij in het eerste deel zijn gehele nieuwe cd in één keer ten gehore zal brengen – dus zonder rust/applaus momenten. Ben benieuwd hoe dat uitpakt.
Afgelopen vrijdag was ik erbij toen de Tindersticks voortijdig het podium verlieten. Ik stoorde me ook aan het geroezemoes. Van het tumult vóór aan het podium -waar ook sprake van was, heb ik weinig gemerkt.
De band liet weinig blijken van ergernis. Het was één nummer wat ze indrukwekkend zachter gingen spelen om de aandacht te trekken. Helaas alleen door de luisteraars opgemerkt.
Ik vond dat ze wel erg snel de handdoek in de ring gooiden. Ik had erg uitgekeken naar dit concert en was woedend dat ze niet meer terugkwamen.
Het afgebroken optreden van de Tindersticks was in die zin het kroontje op een totaal mislukt Cross-Linxfestival.
Helemaal waar en gelijk, zou eigenlijk petitie moeten starten. In de randstad is het overigens erger dan in bijv. Nijmegen.
Het is zo gênant en helaas niet meer te stoppen.
Wij zijn laatst naar Duitsland uitgeweken; daar spelen artiesten en bandjes voor een publiek dat luistert. Heel fijn.
Het lijkt er ook op dat veel mensen naar een concert gaan om de artiest van het been-there-done-that lijstje af te strepen. Hoe het concert daadwerkelijk was maakt dan minder uit. Heel goed stuk overigens!