Wanneer een rechter een beslissing neemt, is dat vaak niet omdat het de enig juiste keuze is maar omdat het alternatief nog slechter is. Niet zozeer als het gaat over strafzaken maar wel in andersoortige kwesties waarbij bijvoorbeeld verschillende wetten en principes met elkaar concurreren.
Ik kwam de constatering tegen in Le Chemin des Morts (Pad van de Doden), een onvertaalde novelle van François Sureau uit 2013. Het verhaal handelt over een jonge ambitieuze jurist die in de jaren 80 van de vorige eeuw als ambtenaar komt te werken bij de commissie die asielaanvragen afhandelt. Dat is een beetje een hondenbaan en anders dan hij zich voorgesteld had. Hij was bij de overheid gaan werken met ontzag voor de staatsmannen die zich nauwgezet bogen over juridische principes en die vaak een rol hadden gespeeld in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. De generatie die aan het verdwijnen was.
Op een dag krijgt hij het dossier van een vluchteling uit Spaanstalig Baskenland. Het is iemand die actief was in het gewapende verzet ten tijde van de fascistische dictatuur die tot 1975 in Spanje heerste. Omdat zijn leven gevaar liep was hij net als veel anderen naar buurland Frankrijk gevlucht. Het geweld had hij al lang afgezworen. Zo was hij het niet eens met de beroemde moordaanslag van de ETA op admiraal Carrero Blanco, die door Franco als opvolger was aangewezen. Door die spectaculaire actie werd overigens de weg naar de democratie vrijgemaakt.
Nu de dictatuur ten einde was en Spanje teruggekeerd was naar de democratie verviel de noodzaak tot asiel. Frankrijk trok de verblijfsvergunningen van veel Spaanse vluchtelingen in. Onder hen deze bewuste persoon. Hij maakte daar bezwaar tegen en wees er op dat zijn leven gevaar liep als hij terug moest keren naar Spanje. In het land waren nog fascistische terreurgroeperingen actief die heimelijk gesteund werden vanuit het niet gezuiverde overheidsapparaat. Hij stond vrijwel zeker op hun dodenlijst.
Als je het boek zelf nog wilt gaan lezen is nu het moment om met dit stuk te stoppen want ik ga verklappen wat er gebeurt. Dat doe ik normaal nooit maar ik vermoed dat maar heel weinigen Le Chemin des Morts zullen lezen.
De hoofdpersoon wordt geconfronteerd met een dilemma. Als de man als vluchteling wordt erkend is dat een schoffering van de Spaanse overheid want uit een democratie hoeven mensen niet te vluchten. Volgens de wet van dat moment kan bovendien alleen iemand die vervolgd wordt door een repressieve staat asiel krijgen. Aan de andere kant kun je iemand niet een wisse dood tegemoet sturen.
De jonge jurist werkt dag en nacht aan het dossier. Dan volgt de zitting. Hij ziet de vluchteling voor het eerst. Die maakt in woord en gedrag een diepe indruk op hem en toont verrassend veel begrip voor de lastige situatie. De man legt uit dat de kans groot is dat hij vermoord gaat worden maar dat de rechters zich niet verantwoordelijk hoeven te voelen als ze hem uitwijzen en dat vervolgens gebeurt.
De rechters houden zich aan de wet en wijzen hem uit. Ook al is duidelijk dat er sprake is van reëel gevaar.
Een tijd later keert de jonge jurist terug van vakantie. Hij bladert door de krant en ziet een klein bericht: moordaanslag in Pamplona.
Hij reist naar Pamplona en bezoekt het graf. Nu dertig jaar later, laat de zaak hem nog steeds niet los. Schuldgevoel heeft een beter geheugen dan de liefde, constateert hij.
Het is het soort dilemma en menselijkheid dat uit het politieke en publieke debat helemaal verdwenen lijkt. Mijn Frans zit op beginnersniveau dus ik kan het verhaal op zijn literaire kwaliteit niet goed beoordelen maar het maakte diepe indruk op me.
Ik zocht wat meer informatie op en zag dat Sureau in de jaren 80 als jurist bij de bewuste afdeling heeft gewerkt, er is vertrokken en een hulporganisatie voor vluchtelingen heeft opgericht.
Plots vroeg ik me af of ik wel een roman gelezen had.
PS: Iedere zondagavond verstuur ik In de Week, een zeer persoonlijke nieuwsbrief over wat ik de voorbije week zag, las, meemaakte en dacht. Doe net als meer dan tweeduizend andere lezers en abonneer je hier gratis.
