AI doet alles voor je. Je hoeft niks meer te weten of te kunnen. Je auto bijvoorbeeld rijdt zelf, inclusief het vinden van de route. En dan, als je daar helemaal aan gewend bent en geen idee meer hebt hoe je een auto moet besturen of een kaart kunt lezen, valt op een dag overal de elektriciteit uit. Als je dat een interessant idee vindt, is dit ook een boek voor jou.
‘Ik die nooit een man gekend heb’ is een roman van de Belgische schrijfster en psychologe Jacqueline Harpman die dertig jaar na verschijnen, en ruim tien jaar na haar overlijden, een wereldwijde bestseller werd. En terecht.
Het boek werd herontdekt ten tijde van de pandemie, toen iedereen op zoek was naar verhalen die aansloten bij de collectieve wanhoop die zich over de wereld verspreidde. Daarna werd het omarmd door BookTok, de onstilbare leeshonger van Gen Z die wordt aangejaagd op TikTok. Het boek wordt wel ‘de Handmaids Tale van Gen Z’ genoemd.
Die hype is natuurlijk geweldig maar de feministische sciencefiction roman is veel meer dan een hype. Het is een klassieker over een angstaanjagende wereld die nu duidelijker aan de horizon verschijnt dan in de zorgeloze jaren ‘90 toen dystopieën werden weggelachen. Alles zou alleen maar beter worden, was indertijd de overheersende gedachte. In die naïeve optimistische denkwereld past ‘Ik die nooit een man heb gekend’ totaal niet,
De hoofdpersoon is een jonge meid die samen met 39 volwassen vrouwen opgesloten zit in een kooi die zich bevindt in een kerkerachtige ruimte waar nooit daglicht binnenkomt. Er is geen verschil tussen dag en nacht, noch enig besef van tijd. Ze worden bewaakt door mannelijke cipiers die geen woord zeggen en er streng op toezien dat de vrouwen geen groep kunnen vormen. Zo mogen ze elkaar niet aanraken. Geen van de gevangenen weet waarom ze daar zitten, noch hoe lang maar het moet al jaren zijn. De hoofdpersoon is de enige die de gewone wereld nooit gekend heeft en aan de hand van herinneringen van de anderen zich een beeld probeert te vormen van hoe een normaal leven er uit zou zien. Dat valt niet mee want de vrouwen weten niet veel. De meesten hebben nooit een opleiding gevolgd of kennis in de praktijk gebracht. Ze zijn voor hun voedsel en voortbestaan volledig afhankelijk van de mannen die hen opgesloten houden.
Als dat al dystopisch klinkt, dit is nog maar het begin. Ik ga er verder niks over zeggen omdat het verhaal indringender is als je, net als de hoofdpersoon, geen idee hebt wat je te wachten staat.
De roman is een ode aan parate kennis, een fenomeen dat door de opkomst van AI meer dan ooit in de geschiedenis van de mensheid onder druk staat. Niet door, zoals voorheen gebeurde, kennis te verbieden maar door de vestiging van het idee dat het vergaren van kennis om daar vervolgens zelf iets nieuws uit destilleren, volstrekt overbodig is. Waarom al die moeite doen als tech het voor je doet. Waarom een taal leren als je Google Translate hebt? Wie zonder kennis is, wordt vanzelf machteloos.
Een ander actueel aspect van het verhaal is de verhouding tussen het individu en het collectief. Het neoliberalisme heeft in de afgelopen decennia het concept van de samenleving, die ondersteund wordt door een zorgzame overheid, vrijwel vernietigd door alles te reduceren tot economie en de concurrentie tussen iedereen aan te jagen. De vrouwen weten dat ze alleen gezamenlijk iets kunnen bereiken maar worstelen met hoe ze zich tot elkaar moeten verhouden. Er wordt aan alle kanten verhinderd dat ze een collectief kunnen vormen.
De Franstalige Harpman kon putten uit haar eigen ervaringen. Als joods kind moest ze in de Tweede Wereldoorlog met haar familie naar Casablanca vluchten. Na de oorlog keerde ze terug en verbleef ze twee jaar gedwongen in een sanatorium. Ze ging pas op latere leeftijd studeren en verdiepte zich na de psychologie in natuurkunde en ruimtevaart. Ze schreef een reeks boeken, romans, scenario’s en haar werk werd regelmatig bekroond. Ze overleed in 2012 op 82-jarige leeftijd. Tiktok heeft ze nooit gekend.
Ik die nooit een man heb gekend. Jacqueline Harpman. Vertaling Peggy van der Leeuw. 192 p. Uitgeverij Orlando.
Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Abonneer je nu gratis.