Als Feyenoord-supporter in opleiding las ik deze week ter voorbereiding van een match de teksten van wat stadionmeezingers. Zoals het weergaloze Hand in Hand Kameraden uit 1961 en het al even fantastische Mijn Feyenoord uit 1998.
Ik weet niet of je die bewuste teksten kent maar als je de vorige zin aandachtig herleest valt je misschien al een verschil in benadering op. In 1961 stond het groepsgevoel nog centraal ‘’kameraden’, in 1998 was de aandacht verlegd naar de persoonlijke beleving ‘mijn’. Het ontstaan van het Ik-tijdperk wordt dat wel genoemd. Een ontwikkeling die werd aangejaagd door zowel de zucht naar persoonlijke vrijheid van de jaren zestig, als de opkomst van het neoliberalisme in de jaren zeventig. Dat laatste is een ideologie met als doel het collectief van de samenleving te vernietigen: alles en iedereen moet met elkaar concurreren. De bedenker ervan, de Oostenrijker Friedrich Hayek, dacht zo het fascisme en communisme, de grote vergissingen van de 20e eeuw, te kunnen bestrijden.
Ik kwam er over te denken door twee evenementen die ik deze week bijwoonde, en die beide niks met voetbal te maken hadden.
De eerste was een avond met de Denker des Vaderlands David Van Reybrouck in Het Nieuwe Instituut. Althans zo werd het aangekondigd. The World and the Earth: in Conversation with David Van Reybrouck. In de promotie was het een veelbelovende avond waarin niet alleen de ‘centrale uitdaging van onze tijd’ zou worden belicht maar ook de ‘centrale ideeën uit De wereld en de aarde aan de hand van voorbeelden uit het culturele veld die politiek, diplomatie en vertegenwoordiging anders verbeelden’. Nu ik het zo teruglees zie ik de red flags. De overal aanwezige Nederlandse angst voor ideeën en intellectualisme zou ook hier alles gaan verdrukken.
De avond werd geopend door iemand van het instituut die, niet gehinderd door enige vorm van bescheidenheid, ruim een kwartier een lofzang afstak op de eigen prestaties. Daarna had het gesprek met Van Reybrouck kunnen beginnen maar er werden eerst wat intermezzo’s aangekondigd en twee ‘luistervinken’ die commentaar zouden leveren. Het werd me duidelijk dat het niet om een diepgravend gesprek zou gaan, waarbij je je kunt laven aan de gast om te “onderzoeken hoe ons begrip van politiek, democratie en verantwoordelijkheid zich kan ontwikkelen”. Zoals zo vaak moest ook hier het programma opgeknipt en opgeleukt worden, het standaardrecept uit de cultuur van consultants en coaches.
Ik bedacht hoe de voorbereidende meeting was gegaan. “Anderhalf uur praten, is dat niet wat lang? Met één persoon?” “Ja, daar heb je gelijk in. We kunnen X vragen om tussendoor wat te vertellen over project Z?” “Past dat bij het onderwerp dan?” “Het gaat toch over de aarde? Bovendien moeten we sowieso een keer wat met X doen, want we hebben dat al zolang geleden toegezegd. Dus dan is dat meteen opgelost.” “Ok, en dan vertonen we tussendoor ook nog een video van kunstenaar Y, want die ligt ook nog op de plank. Vragen we meteen of Y daar wat over wil vertellen. Dat breekt lekker.”
Eindelijk, we waren inmiddels een half uur verder, was het dan tijd voor het gesprek, nadat eerst nog de haperende techniek was hersteld zodat Van Reybrouck ook verstaanbaar was.
Nou ja, gesprek… De moderator was een conservator die mooie tentoonstellingen kan maken maar dat blijkt toch een andere vaardigheid dan interviewen. De vragen sprongen van de hak op de tak. Hoewel iedereen Nederlands sprak, werd vanwege het mogelijk aanwezige internationale publiek de hele avond in het Engels gehouden. Dat ging zoals zo vaak gepaard met de gebruikelijke handicaps: het zoeken naar de juiste termen en elkaar verkeerd begrijpen. De helft van de mogelijke inhoud verdampte alleen daardoor al. Met simultaanvertaling via koptelefoons, zoals gebruikelijk in het buitenland, voorkom je dat maar Nederlanders menen nu eenmaal dat ze de Engelse taal zelf uitstekend beheersen. Scheelt ook weer in de kosten hè?
Ik begon me inmiddels plaatsvervangend te schamen. Van Reybrouck spreidde een bewonderenswaardig professionalisme en geduld ten toon. Hij liet zijn betoog keer op keer afkappen, schakelde zonder morren over naar een totaal ander onderwerp en bleef al die tijd de rust zelve.
Ik kon zoveel zelfbeheersing niet opbrengen. Nadat de techniek het bij het vertonen van de artistieke video opnieuw liet afweten en er een daardoor wat gênant interview met de maker volgde, sloop ik bij de eerste beste gelegenheid de zaal uit. Dit was geen ‘conversation’ maar een braderie. Ik was 12,50 euro en een illusie armer.
Sorry, ik moest deze frustratie even van me afschrijven. Natuurlijk zijn er belangrijkere zaken, zoals de redding van de wereld. Maar een paar irritante zandkorrels kunnen nu eenmaal het hele raderwerk in de soep laten lopen. Gelukkig had ik ter voorbereiding het essay van Van Reybrouck gelezen, waar de ‘conversation’ over had zullen gaan, en daar best wat van opgestoken. Dus de avond had op die manier toch nog nut voor me.
In zijn essay, dat handelt over de klimaatcrisis en andere vormen van collectieve zelfvernietiging, zet Van Reybrouck zich af onder meer af tegen Descartes, de filosoof die het Ik tot middelpunt van de wereld maakte. “Ik denk dus ik besta”. De Franse denker weekte de mens los van zijn omgeving, de natuur. En de geest van het lichaam. Zijn ideeën werden de basis van onze kijk op de wereld en richtten verwoestingen aan. Ook bijvoorbeeld ten aanzien van dieren, die hij beschouwde als machines zonder gevoel. De veeindustrie is er groot mee geworden.
Saillant is dat Descartes een groot deel van zijn ideeën in Nederland ontwikkelde en uitwerkte. Hij genoot van de veelgeprezen Hollandse vrijheid. Zelf denk ik dat die wereldberoemde vrijheid grotendeels is gebaseerd op desinteresse: doe wat je wilt, zolang we er maar geen last van hebben. De vrijheid heeft onder Nederlanders in ieder geval geen opvallend aantal grote denkers voortgebracht. Spinoza, Descartes, Bayle, ze komen allemaal uit het buitenland. De enige Nederlander, Erasmus, verliet het land zo snel mogelijk. Makes you think, so to say. Van Reybrouck, de huidige Denker des Vaderlands, is trouwens een Belg. QED.
Maar goed, zo moet ik niet redeneren want Van Reybrouck zet zich ook af tegen een ander idee dat in de tijd van Descartes ontstond en vanaf de 19e eeuw over de hele wereld werd doorgevoerd: de natiestaat. We zijn zo gewend aan denken in landen en grenzen dat we niet eens beseffen dat de wereld nog maar heel kort zo is ingericht. Sla de Nederlandse geschiedenis er maar op na, die bestaat voor een groot deel uit steden en gewesten die oorlog tegen elkaar voeren.
Van Reybrouck stelt dat de natiestaat een obstakel is voor de aanpak van de klimaatcrisis. Alle naties denken in hun aard namelijk in de eerste plaats aan hun eigen belang. Al dan niet geleid door politici die vooral bezig zijn met hun eigen herverkiezing. Hoe doorbreek je dat? De Vlaming is een gepassioneerd pleitbezorger van burgerberaden, waar de deelnemers via loting in terechtkomen. Hij beschrijft in zijn essay een wereldwijd burgerberaad waarbij de leden, allen leken, in een mum van tijd oplossingen overeenkwamen om de klimaatcrisis aan te pakken.
“Het burgerberaad werkte beter dan alle klimaattoppen die tot nu toe gehouden zijn bij elkaar opgeteld,” stelde hij op de avond nadat hij gepassioneerd had uitgelegd dat mensen die nog nooit een computer hadden gebruikt, een schaapsherder uit Jemen bijvoorbeeld, online uitgebreid met elkaar hadden gesproken over de klimaatcrisis die ons allen treft.
Het is een interessant idee maar ik sta zelf nogal sceptisch tegenover burgerberaden. Ze bestaan uit losse individuen. Die kunnen samen wel een oplossing verzinnen maar ze bieden geen cohesie, de leden vormen geen collectief binnen of buiten het beraad. Een traditionele parlementaire democratie heeft tal van nadelen maar daar zijn politieke partijen in principe nog de belichaming van het collectief. Het mag achterhaald lijken maar als we iets willen oplossen kunnen we dat alleen collectief doen. Door neoliberalisme en hyperindividualisme zijn partijen weliswaar uit de gratie geraakt maar wellicht is het tijd daar weer naar terug te keren. Het collectief herbouwen. Dat gaat niet via burgerberaden want daar zitten alle leden alleen maar namens zichzelf in. Het verzwakt naar mijn mening zo misschien wel eerder het burgerschap dan dat het dat versterkt. In een verkiezing moet je je verdiepen, bij een loterij heeft dat geen zin.
Maar goed. Van Reybrouck stelt dat we af moeten van de natiestaat. Nee schrik niet, dat is geen chaos en anarchie. De Europese Unie is daar bijvoorbeeld een mooie aanzet toe.
Wie natiestaten zegt, zegt eigenlijk grenzen en de volgende dag hoorde ik nogmaals een pleidooi voor de opheffing daarvan. Dat was bij de drukbezochte opening van de tentoonstelling Mouthfool in de nieuwe expositieruimte van Fenix, het kunstmuseum over migratie. Mouthfool is gemaakt door het kunstenaarscollectief Slavs and Tatars dat zich richt op gebied tussen grofweg de oude Berlijnse Muur en de Chinese Muur.

Bij de opening vertelde een van de collectiefleden over hoe taal een van onze belangrijkste bezittingen is. De natiestaat, die veelal ook een eenheidstaal invoerde, begrenst de taal in onze verbeelding. Dat is een kunstmatig beeld. Het zorgt ervoor dat we niet beseffen dat bijvoorbeeld de Turkse taal zich uitstrekt tot in China.
Taal is wat je altijd meeneemt als je naar een ander land gaat, legde de kunstenaar uit. Het is een soort koffer in je hersenen. Zo verspreidt taal zich over de wereld. Grenzen zijn een onnatuurlijke manier om ook dat fenomeen tegen te houden.
En zo werd ik in korte tijd twee keer geconfronteerd met een idee dat 10, 20 jaar geleden nog een radicale utopie van activisten leek: een wereld zonder grenzen. Ideeën verspreiden zich en hechten zich aan problemen en oplossingen, zelfs via amateuristisch opgezette bijeenkomsten. Dat is het fascinerende aan ideeën, ze kunnen overal in doordringen en je leven veranderen. Hoe jij naar je eigen leven en de wereld kijkt is volledig ingegeven door ideeën. Wellicht dat over 100 of 200 jaar de natiestaat – ook een idee – als een belachelijk achterhaald verschijnsel wordt beschouwd. Zoals we nu naar burchten kijken: imposant maar ongeschikt om in te leven.
Aan de andere kant zijn grenzen ook een effectieve manier om collectieven te forceren. En niemand kan zonder collectief, van Rotterdammer tot Europeaan, ongeacht wat het individualisme je voorhoudt. Mijn Feyenoord kun je immers alleen maar zingen dankzij Hand in Hand Kameraden.
Zondag ben ik bij de wedstrijd tegen FC Twente, het team dat de competitie aanvoert. Feyenoord V1 kan wel wat supporters gebruiken. Ook om van het idee af te komen dat voetbal alleen voor mannen is. Nederland loopt daarin fors achter. Nog zo’n idee dat je collectief moet veranderen. En ook dat gaat gebeuren.
Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Ja, ook speciaal voor jou. Abonneer je nu gratis