Francisco van Jole

De 45-jarige Youssef Salem is schrijver maar met weinig succes, om het zacht uit te drukken. Totdat hij een roman schrijft over opgroeien in een Algerijns-Frans gezin en de daarbinnen geldende taboes op seks en andere zaken.

De hoofdpersoon uit zijn roman is als klein jongetje bang gemaakt voor seks met het verhaal over twee geliefden die zich nog voor hun huwelijk overgaven aan een vrijpartij. Ze werden prompt getroffen door acute seksuele vergiftiging – toxische shock – en stierven ter plekke ineengestrengeld. Het horrorverhaal dient om de ontluikende lusten van de opgroeiende tiener in bedwang te houden. Dat werkt. Hij groeit op in totale frustratie: gefascineerd door de verboden seks en als de dood voor de toxic shock.

Dan heeft hij ook nog een broer die homo is, getrouwd is met een man met wie hij samen een kind heeft maar tegenover zijn ouders doet alsof ze gewoon vrienden zijn. En zo zijn er nog wat situaties waar list en bedrog onvermijdelijk zijn. De roman gaat over het permanent instandhouden van de illusies van de ouders en ondertussen stiekem een eigen leven proberen te leiden.

De roman wordt onverwacht een succes en zelfs genomineerd voor de Prix Goncourt, de belangrijkste literaire prijs van Frankrijk. Dat is voor de schrijver Youssef prachtig maar voor de zoon Youssef een ramp. De roman is immers volledig gebaseerd op het leven van hem en zijn familie. Hij moet koste wat kost zien te voorkomen dat zijn ouders het boek gaan lezen. Dat is best lastig als je voortdurend in het nieuws bent en je boek de winkel uitvliegt.

Youssef Salem a du succès (Youssef Salem is succesvol) is een Franse comedy over de worsteling met de schaamtecultuur. De film laveert tussen aan de ene kant een klucht en aan de andere kant een gevoelige film over de culturele gevangenis die schaamte is. Het verhaal leunt daarbij sterk op het werk van Philip Roth en diens alter ego Nathan Zuckerman. Die laatste krijgt het verwijt dat hij Hitler in de kaart speelt met al zijn ontboezemingen over tekortkomingen van de joodse gemeenschap, Youssef krijgt hetzelfde voor de voeten geworpen: hij bewijst Le Pen een dienst met zijn boek.

Dat doet ook denken aan de reacties hier in Nederland op Lale Gül en haar bestseller Ik Ga Leven. Zij werd omarmd door de bekende rechtse en ultrarechtse types, verketterd door haar eigen omgeving en daardoor een lieveling van de media. Je zou denken dat een film over dat gegeven hier dan ook hoge ogen gooit maar dat is niet het geval. Youssef Salem a du succès heeft de bioscoop niet gehaald en is nu stilletjes online te bekijken. Een Nederlandse recensie heb ik niet kunnen vinden.

Dat gebrek aan aandacht komt wellicht omdat er voor het traditionele gekrakeel te weinig te halen valt in deze comedy. Het verhaal is te lief en respectvol voor de haters, van beide zijden.

Dat gegeven zit ook in de film verwerkt. In een talkshow waar de onverwachte bestseller besproken wordt zitten een extreemrechts mannetje en een antiracistische moslima, die het recht op traditionele cultuur verdedigt, lijnrecht tegenover elkaar maar over één ding zijn ze het eens: het is een heel slecht boek. Aan tafel ook een journalist van het progressieve weekblad L’Observateur. Hij, een witte Fransman van middelbare leeftijd, prijst het boek.

Het was misschien niet de bedoeling van de scène maar die gaf bij mij wel aanzet tot de vraag voor welk publiek de film eigenlijk bedoeld is. Ik vermoed het publiek van L’Observateur. Baya Kasmi, de regisseuse, is een linkse feministische filmmaakster die niet religieus is. Dat laatste valt op: religie komt in de film niet aan de orde, terwijl het geloof toch het belangrijkste middel is om de conservatieve cultuur in stand te houden.

Youssef Salem a du succès roert belangrijke kwesties aan maar leunt daarbij te veel op clichés om echt te raken. Het is een inkijk voor de goedwillende buitenstaander. De makers spotten daar ook zelf mee. De gemeenplaats waar alle spelers steeds op terugvallen is het belang van la France, het gedroomde huis voor ieder mens. Dat is weliswaar een levend ideaal waar het publieke debat om draait maar het schuurt nogal met de praktijk, weet je als je het nieuws een beetje volgt. En die frictie ontbreekt totaal in de film.

Het is een comedy die knap gespeeld wordt, waar om te lachen valt en met natuurlijk de nodige taboeloze seks, want Franse film. Een loodzwaar onderwerp verwerkt tot een smakelijke, luchtige versnapering maar daardoor ook voor niemand gevaarlijk.

Persoonlijke noot: als iemand die is opgegroeid in een katholiek gezin met een absoluut taboe op alles wat met seks te maken had, herkende ik wel het een en ander. Ik vertel daar vanavond over in In de Week, een exclusieve persoonlijke nieuwsbrief over wat ik de voorbije week zag, las, meemaakte en dacht. Abonneer je nu, gratis.

Youssef Salem a du succès bekeek ik met Nederlandse ondertiteling via Apple TV.