Vijf afvalzakken gevuld met hangsloten. Losgebroken sloten. Op het ijzer van de hangers staan initialen, namen en data geschreven. Dit zijn de liefdessloten die stelletjes bevestigen aan Parijse bruggen, de sleutel gooien ze daarna ritueel in de Seine om zo gezamenlijk het lot te bezegelen, of misschien wel te bezweren. Ik ben een romanticus, wordt me vaak verzekerd, maar bij de slotjes bleef ik altijd een licht onbehagen voelen. Alsof ze in veel opzichten tegengesteld zijn aan wat ze symboliseren, wie wil zich bijvoorbeeld opsluiten in een relatie?
De Franse kunstenaar Cyprien Gaillard weet dat lichte onbehagen als geen ander te verbeelden. De vijf grote puinzakken gevuld met de hangsloten zijn een kunstwerk van hem. De sloten zijn verwijderd door de Parijse dienst gemeentewerken, liefdesverklaringen gereduceerd tot afval. Toch geeft het niet het gevoel dat je naar een brandstapel van liefdesbrieven kijkt. Hier gaat iets anders in rook op.
In een begeleidende tekst legt Gaillard uit dat de stelletjes die de sloten aan de bruggen vastmaakten op zoek waren naar romantiek en authenticiteit. Ze wilden hun unieke liefde verbeelden. Maar daarvoor gebruikten ze allemaal hetzelfde standaard ritueel. Ze kochten zo’n slot bij een straatverkoper, schreven hun namen er op en klonken het vast aan de brug. Dat deden ze zo massaal, er zijn in Parijs meer dan een miljoen van dergelijke slotjes bevestigd, dat de balustrade van de brug Passerelle des Arts er in 2014 onder bezweek.
De gemeente Parijs verwijdert ze sindsdien regelmatig. “Terwijl ze verondersteld worden de eeuwige liefde te symboliseren, doorstaan ze de tand des tijds niet,” schrijft Gaillard.
De zakken staan aan het begin van een tentoonstelling van hem in Palais de Tokyo. Het beeld is tegelijkertijd vertederend en bespottelijk. Vertederend omdat de sloten van geliefden zijn die dachten iets moois te doen. Ieder slot symboliseert unieke hoop. Maar hier zo, als grof vuil samengepakt, krijgt het iets bespottelijks zoals ontheemd verlangen dat vaker heeft. Het raakte me meer dan ik verwachtte.
Wat zou er gebeuren met al die sloten? In gedachten zag ik ze omgesmolten worden in een hoogoven. Ik klaarde er meteen van op, van al die samengesmolten liefde. Zie je wel, toch een romanticus.
De werken van Gaillard doen dat met je. Ze zetten je van het ene been op het andere en weer terug. Hij is kritisch maar duwt je geen kant uit. Hij lacht maar dat is net zo goed zelfspot. Hij is vooral heel humaan.
Zo is er een videowerk dat laat zien hoe gestripte wagons van de New Yorkse metro in de oceaan worden gedumpt. Op de zeebodem moeten ze zorgen voor het ontstaan van een nieuw koraalrif. Op die operatie is veel kritiek geuit door natuurbeschermers. Het is ook een verbijsterend, om niet te zeggen schrikbarend gezicht. Maar Gaillard geeft er een heel andere draai aan. Als de camera onder water duikt, zie je hoe de zeedieren zich door de metrostellen begeven. Een school vissen beweegt door een wagon, alsof ze de nieuwe forenzen zijn. Dit is al anders.
Dan maakt de video op verbluffende wijze via een wc-pot (!) een overgang naar de metro van Moskou. In het marmer van de muren zijn de patronen van fossielen zichtbaar. Marmer bestaat uit de duizenden jaren lang samengeperste resten van planten en dieren. Keren de onderwater metrostellen over duizenden of miljoenen jaren ook terug in bouwwerken? Dit is nog maar een deel van wat hij in de installatie verwerkt. Zo weet hij op poëtische wijze een link te leggen tussen de gedraaide vorm van de fossiele ammonieten met de draaikolk in de wc-pot. We leven in een universum dat anders omgaat met tijd en materie dan we zelf snappen.
Dezelfde twijfel zaait hij met halsbandparkieten. Die felgroene vogels zijn oorspronkelijk afkomstig uit de regio van het Himalaya-gebergte. Gevangen exemplaren die verkocht werden als huisdieren zijn ontsnapt of losgelaten en hebben zich als vrijbuiters gevestigd in Europese steden. Sommige mensen willen de dieren uitroeien omdat ze hier “niet thuishoren”.
Gaillard laat een troep van de vogels zien, indrukwekkend gefilmd in Düsseldorf en vertoond op een gigantisch scherm. Het is een spectaculair beeld. Hoezo horen zij hier niet thuis? Wie bepaalt dat? Weer laat hij overtuigingen wringen.
Twee gargouilles zweven in de ruimte, de monsterachtige beelden die met opengesperde bekken de waterafvoer regelen op middeleeuwse bouwwerken. Een soort regenpijpen zonder pijpen. De twee beelden zijn afkomstig van de kathedraal van Reims. Die werd in de Eerste Wereldoorlog in brand geschoten door het Duitse leger. De vlammen deden de loden dakbedekking smelten. Het vloeibare metaal droop weg via de gargouilles waar het in stolde. Nu zijn het symbolen van een monsterlijke oorlog. Waar vruchtbaar water had moeten vloeien door prachtige beeldhouwwerken is de weg versperd door dodelijk lood. De schoonheid van het menselijk kunnen en falen in een enkel object. En allemaal echt gebeurd.
Humpty Dumpty van Cyprien Gaillard is nog tot 8 januari te zien in Palais de Tokyo.
Meer belevenissen en gedachten? Daar is een ideale nieuwsbrief voor. Iedere zondag gratis in je mailbox.
De muziek waar ik in dit jaargetijde naar luister vind je hier