Onbeschikbaarheid is misschien wel het interessantste boek dat ik dit jaar gelezen heb. Ik zeg bewust misschien omdat het boek ook gaat over de heilloze weg om alles in te delen in overzichten.
Hartmut Rosa is een, naar ik begrepen heb, zeer gerespecteerde Duitse socioloog. Hij zoekt kortweg gezegd een verklaring voor waarom mensen ontevredener worden naarmate ze over meer beschikken. Beschikken geldt daarbij in twee betekenissen: bezitten en beheersen.
Het is een dun boek, een essay meer, maar geen eenvoudige kost, met dit soort zinnen: “Mijn centrale these is dat de modus van dynamische stabilisatie die de moderne samenleving kenmerkt de voortdurende uitbreiding van onze reikwijdte in de wereld, en dus het programma van het onbeperkt beschikbaar maken, structureel afdwingt.”
Ik begrijp het boek ook slechts gedeeltelijk maar vind het fascinerend. Dat is ook in overeenstemming met wat hij beweert. Stel dat ik het boek volledig zou doorgronden, dan is de kans groot dat ik zou zeggen dat het weinig of niets nieuws bevat en dan zou het minder waardevol voor me zijn.
Volgens Rosa kampt de moderne mens met de illusie dat hij of zij uiteindelijk overal over kan beschikken. Dat kan fysiek misschien nog wel zo zijn maar daar schuilt het probleem niet. Hij noemt het mooie voorbeeld van staren naar de maan. Dat geeft je als mens een zeker gevoel, ook over jezelf. Stel je zegt tegen iemand ‘kijk, de maan’ en die persoon antwoordt in detail met wat er over de maan bekend is, afstand, gewicht, et cetera. Dan komt niets daarvan in de buurt van het gevoel dat je had. Dat gevoel van de maan zien en je bewust worden van je eigen positie ten opzichte daarvan is niet te vangen in getallen of definities. Sterker nog, die maken het gevoel stuk.
Verlangen is eveneens zo’n – ook letterlijk – ongrijpbaar onderdeel van het bestaan. Je kunt het wel opwekken, of dat proberen, maar je kunt er niet over beschikken. Het is iets dat jou beheerst in plaats van andersom. Toch draait het leven er om en proberen we er steeds grip op te krijgen. Zouden we er in slagen het echt te vangen, dan sterft het. Verlangen is als een wild beest en moet dat ook zijn. Dit is niet wat hij schrijft maar mijn eigen interpretatie. We kampen met bezitsdrang, ook dat is verlangen, maar zijn niet in staat dat verlangen zelf te bezitten. Dat klinkt wat vaag maar Rosa weet het beter duidelijk te maken.
Er zitten mooie observaties in. Zoals dat voetbal interessant is omdat het heel moeilijk is om een bal met je voeten te controleren. Vanuit de efficiëntie-overwegingen, waar we ons leven door laten leiden, zou je het spel veel beter met je handen kunnen spelen. Maar dan maak je het spel dood. Zoals ook het mooie is dat de uitkomst van de wedstrijd nooit tevoren vast staat. Dat plaatst al die statistieken waar het spel mee omgeven wordt in een ander daglicht, het zijn symbolen van onze wanhopige pogingen te beschikken over wat onbeschikbaar is. Want als die statistieken bepalend zouden zijn, hoefde je het spel niet meer te spelen.
Rosa speelt geen spelletje. Hij tracht te doorgronden wat er schort aan hoe we naar de wereld kijken. En wat ons geluk in de weg staat. Daardoor snap je als lezer beter in welke richting je moet zoeken als je de wereld wilt verbeteren, of liever gezegd ons begrip daarvan.
PS: Geef je op voor mijn gratis nieuwsbrief. Over wat ik denk, zie, luister, lees en meer. Abonneer je hier.
Onbeschikbaarheid; Hartmut Rosa; uitgeverij Boom; 160 pagina’s.
