Door een samenloop van omstandigheden kon ik dinsdag voor de tweede keer naar de grote Vermeer-tentoonstelling in het Rijksmuseum. Die wordt aangeprezen als een once in a lifetime experience dus je begrijpt hoe bijzonder dat is. Ik ging iets voor de tweede keer meemaken wat je slechts één keer in je leven ervaart. Een soort artistieke variant van de bijna-dood-ervaring.
De eerste keer dat ik de tentoonstelling bezocht was ik vooral bezig met kennis. Wat was er allemaal te zien? Welke details, welke betekenis? Al kijkend raadpleegde ik Wikipedia. Ik maakte foto’s en video’s. Ik gedroeg me kortom als een kind van deze tijd, als een menselijk verlengstuk van internet. Alles googlen, alles registreren, alles delen.
Dit keer besloot ik het anders aan te pakken, zonder camera, zonder foon, zonder infostress. Dat kon ook makkelijk want ik heb inmiddels een docu over de voorstelling gezien, de catalogus doorgenomen en al die Wikipedia-pagina’s gelezen. Natuurlijk ben ik dat allemaal grotendeels weer vergeten maar ik had geen zin het proces nog eens te herhalen. Ik hoefde niks meer te weten, ik wilde nu alleen maar kijken.
Dat werd deels ingegeven door het besef dat het scherm een ervaringvreter is. Als je foto’s of video’s maakt dan beleef je de gebeurtenis niet meer zelf, dan registreer je alleen nog maar. Je bent met iets anders bezig dan beleven. De vakantie waar ik de meest levendige herinnering aan heb is er een waar ik geen enkele foto van heb. Het is een vakantie van 45 jaar geleden.
Ik liep de tentoonstellingsruimte binnen en negeerde alle informatie. Dat bleek nog niet zo makkelijk want veel medebezoekers praten in tal van talen met elkaar over wat er op de schilderijen te zien is. Hartstikke gezellig natuurlijk maar het hinderde mijn concentratie. Ik deed mijn oortjes in en zette luitmuziek uit de 17e eeuw op. Dat hielp, ik kwam in een cocon terecht waarin ik als het ware door de tentoonstelling zweefde. Ik was ook niet meer nerveus over of ik bijvoorbeeld de schilderijen van dichtbij kon bekijken maar wachtte nu geduldig tot er plek vrij kwam. Ik stoorde me zelfs niet aan mensen die niet weten hoe ze de flits van hun toestel uit moeten zetten en een bak licht tegen de kwetsbare werken aan smijten. De inrichting van de zalen en het crowd management zit zo slim in elkaar dat de drukte niet als druk voelt. Ik werd helemaal zen zag voor het eerst in plaats van allemaal losse werken de tentoonstelling als een geheel.
Vorige keer was het me niet opgevallen maar een aantal zaken keren terug in verschillende schilderijen van Vermeer. Aan het patroon van de tegelvloer bijvoorbeeld is te zien dat uiteenlopende taferelen zich in dezelfde ruimte lijken af te spelen. Er zijn kledingstukken die steeds terugkomen, met een voorkeur voor de kleur geel. En er is een vrouwspersoon die op meerdere schilderijen te zien is.
Sowieso schilderde Vermeer voornamelijk vrouwen. Op twee schilderijen na spelen mannen geen hoofdrol en de mannen die er te zien zijn, zijn dienstbaar, niet dominant. Dat is bijzonder. Zoals ook opvalt dat de schilderijen wel erotisch geladen zijn maar niet seksueel. Geen van de vrouwen heeft bijvoorbeeld een in het oog springende boezem of decolleté. De uitzondering is de zwangere hoofdpersoon uit Diane en de Nimfen maar daar oogt het decolleté onhandig, het zit bijna op schouderhoogte. Er is in de werken ook geen sprake van stereotype onderdanigheid.
Vermeer was kennelijk gefascineerd door schoonheid en sensualiteit. Bij het portret Het Meisje met de Rode Hoed zijn alleen de lippen van haar half geopende mond scherp geschilderd, de rest van het schilderij is out of focus. Ik heb er niet heel veel verstand van maar de beruchte male gaze, de nogal beperkte manier waarop mannen in vrouwen geïnteresseerd zijn, lijkt in zijn werk te ontbreken. Dat maakt hem tot een feministische schilder. Eenmaal weer thuis las ik dat in de films die naar aanleiding van zijn schilderijen zijn gemaakt, zoals Girl with the Pearl Earring, de male gaze juist weer zou domineren. Je kunt kennelijk iets bewonderen en er tegelijkertijd blind voor zijn. Zoals je met een camera zaken vast kunt leggen zonder ze te ervaren. Dat beroemdste portret maakt overigens geen deel meer uit van de tentoonstelling en hangt inmiddels terug in het Mauritshuis.
Zo beleefde ik de tentoonstelling totaal anders dan de eerste keer. Ik zag en besefte dat allemaal omdat ik mijn camera en foon met rust liet en had besloten alleen maar te kijken. Het was een onvergetelijke ervaring.
PS: Abonneer je nu hier op mijn gratis nieuwsbrief In de Week. Met iedere week nieuwe ontdekkingen. Doen.
Dit is precies de manier waarop ik dit soort tentoonstellingen (graag) bezoek. Net als vóór het smartphone-tijdperk. Heerlijk!
Inderdaad is alleen maar kijken veel leuker en indringender dan via je smartphone. Tijdens mijn bezoek heb ik me bewust afgesloten voor de commentaren. Eerst wachten tot ik dichterbij kon komen, daarna het schilderij uitvoerig bekijken, vooral details zoals het gele fluwelen jakje afgezet met hermelijnbont van een aantal vrouwen. Als er dan mensen in mijn rug gingen porren met ellebogen of opmerkingen, maakte ik snel een foto. Voordeel daarvan is dat je kunt inzoomen op de details. Daarna kocht ik vijf kaarten van schilderijen die niet op de tentoonstelling hingen.
Luisteren naar zeventiende-eeuwse muziek besefte ik pas toen ik daar al rondliep…
Zo kijkt mijn lief altijd en daarmee ontwapent hij mij van mijn phone, juist door de dingen die hij zegt te zien. Mooie post F. ik zie dat jij een weekbrief stuurt – ga me abonneren , volg je nu vooral op de socials, althans als het algoritme dat toestaat.
De film ’the Girl with the Pearl earring’ maakte me destijds heel erg boos. Juist hierom. Want het legt een cliché, een typisch eind 20ste eeuw overgeseksualiseerd beeld over die werkelijkheid heen. Heel banaal. En het verkracht de mystiek van de schilderijen van Vermeer en het respect voor het vrouwelijke, bijna geheimzinnige aspect van de schoonheid die hij weet te vangen. Dit heeft ook met familie te maken, met een aspect van Protestantse ethiek die meer ruimte gaf aan het individu en aan gelijkheid. En expressie. Muzikaal. En meer.
Zo kijk ik altijd (al heel veel jaar)naar exposities en loop vaak nog een keer terug om het in mijn visuele geheugen vast te leggen. Gebruik alleen mijn telefoon als ik aandacht aan een hedendaagse kunstenaar wil schenken op facebook. Maar vergeet dat zelfs regelmatig. En die film gaf inderdaad verkeerde associaties af. Het werk is prachtig, mystiek aantrekkelijk en zeer vrouwvriendelijk.
Dat is een van de dingen die ik zo bijzonder vind aan Wim Kerkhof (van The Amazing Stroopwafels). Hij reist de hele wereld af … zo goed als zonder foto’s te nemen. Hij is gewoon ergens en dat is genoeg.