Francisco van Jole

Ik zal iets raars bekennen. Als ik de natuur in trek neem ik tevoren vaak voor wat ik wil gaan zien. Niet in de zin van bossen of duinen maar in soorten: vandaag wil ik een vos zien, of een orchidee. Met enige regelmaat lukt dat ook. Of nou ja of het regelmatig is weet ik niet maar als het gebeurt dan maakt het de ervaring specialer. Ik vergeet nooit meer dat ik jaren geleden vooraf aan een wandeling dacht ‘ik wil vandaag een vliegenzwam zien’ omdat ik me niet kon herinneren dat ik die ooit gezien had. En ja hoor, na een paar kilometer stond er middenin het gras volledig in haar eentje een enorme vliegenzwam in al haar pracht en praal, diep rood met witte stippen. Of de keer dat ik een vriendin opzocht die ver weg woont en me uitnodigde voor een wandeling door een natuurgebied. Ik wil een vos zien, zei ik. Dat gaan we doen, antwoordde ze. En ja hoor even later was ie daar, in het veld. Hij zat op zijn achterpoten en keek naar ons alsof we verwacht werden. Het was een scène die zo uit De Kleine Prins geplukt leek. De vriendin was even verbaasd als ik, nog nooit meegemaakt.

Natuurlijk geloof ik niet echt dat er een verband bestaat tussen mijn wens en de gebeurtenis. Ik weet dat hele volksstammen dat wel doen, manifesteren noemen ze het. Mensen geloven nu eenmaal graag. Het is ook aantrekkelijk om zo te denken. Wensen die vervuld en gebeden die verhoord worden, het leven als een snoepautomaat. Alles moet immers geconsumeerd worden.

Het principe werkt echter wel andersom en daarom doe ik het graag. Het denken in wensen en die ook uitspreken, versterkt je beleving. Ik was de vliegenzwam vermoedelijk allang vergeten als mijn verbazing zich er niet zo aan gehecht had. De vos ook, als die niet zo verbonden was met een sterk gevoel van vriendschap. Het vervullen van de wens vergroot de beleving. Zo vaak worden onze wensen immers niet vervuld, althans niet bij mij. Onvervulde wensen vergeet je gelukkig snel.

Ik vertel je dit omdat ik gisteren de voorpremière zag van een film waarin dit verschijnsel ook min of meer voorkomt. Een grootvader, vader en zoon, trekken gedrieën de bossen in om een zeldzame vogel te zoeken die vrijwel nooit gezien wordt. Het resultaat grenst voor de kijker aan pure magie.

De film heeft een benadering die ik nooit eerder zo ervaren heb. De natuur wordt getoond zoals ze is. Ik realiseer me nu dat de natuur zich verstopt als je erin trekt. Dat wil zeggen, de wilde dieren. De documentaire Le Chant des Forêts die, om het publiek niet af te schrikken, in de Nederlandse bioscopen draait onder de Engelstalige titel Whispers in the Woods, opent met dat besef. De hoofdpersoon Michel Munier vertelt dat zijn bijzonderste ontmoeting in de natuur slechts een paar seconden duurde. Of nou ja, ontmoeting, het was meer voyeurisme. Door zich goed te verstoppen kreeg hij in de bossen van de Vogezen in Oost-Frankrijk, na nachtenlang wachten eindelijk een auerhoen te zien. Het duurde maar even maar het was het bijzonderste dat hij ooit heeft meegemaakt. Hij wil die ervaring doorgeven aan zijn kleinzoon en zoon. De laatste is de regisseur van de film, Vincent Munier die eerder de wereldberoemde documentaire The Velvet Queen maakte over de sneeuwluipaard.

Het bos zit vol met fantoomdieren, legt de opa uit. Ze zijn er wel maar je ziet ze niet. Of maar heel even. De documentaire is ook zo gefilmd. Niet als de natuurporno die we kennen van de BBC met de ene spectaculaire shot na de andere. Nee, juist niet. De film is als een wandeling door het bos. Veel is gefilmd in de schemering, het vage deel van de dag dat de meeste dieren actief worden. Je moet stil zijn, goed opletten en dan zie je misschien heel even iets, een schim. Die schaarsheid versterkt de beleving. Ik moest denken aan een uil die ik afgelopen zomer zag, voor het eerst van mijn leven. Het duurde hooguit een of twee seconden maar ik geniet er nu al maanden van.

Le Chant des Forêts is de meest poëtische natuurdocumentaire die ik ooit zag. De hoofdpersoon vertelt erover op een manier waardoor de natuur verandert. Alles vergaat en daarom vergaat niets, is min of meer zijn visie. Als je door het bos loopt, is alles wat je ziet voortgekomen uit de dood. Je loopt door de al tienduizenden jaren verzamelde resten van planten en dieren. Hij neemt als het ware het besef van de astronomie – als je naar de sterren kijkt, zie je geschiedenis – en laat dat los op de natuur. Het is een fascinerende gewaarwording.

Wat de documentaire ook prettig maakt is dat, op een enkele soort na, alle dieren die je ziet ook in Nederland voorkomen. Zij het soms zeldzaam. De lynx bijvoorbeeld, door de hoofdpersoon gedoopt tot ‘onze eigen panter’. De kans dat je ooit een lynx te zien krijgt is vrijwel nihil. En dat is maar goed ook.

Omdat we de laatste decennia onder invloed van de Amerikaanse ideologie zijn gehersenspoeld tot mensen die alleen maar kunnen denken in consumeren, gaan we ook zo om met de natuur. De natuur is iets wat je visueel moet kunnen verorberen. Door de documentaire werd ik me er van bewust hoe armoedig dat is. Ik moest denken aan een clipje dat ik zag van een wildcamera van een troep wolven op de Veluwe. Het is een zeer indrukwekkend beeld waarvan je ook kunt weten dat je het nooit zelf zult zien. Dat is niet erg. Het idee dat deze natuur bestaat in je omgeving is voldoende om gelukkig van te worden. 

Dat laatste gevoel is niet besteed aan consumenten. Die zijn niet geïnteresseerd in zaken die niet geconsumeerd kunnen worden. De stilte wordt verjaagd, de rust verstoord. Het was meer dan symbolisch dat de serene stilte van de film in de bioscoopzaal verloren ging omdat op de rij achter me iemand heel de tijd in een plastic zak met snacks zat te graaien. Terwijl bij mij de moordzucht aanzwol kalmeerde ik door de bewonderenswaardig milde wijze waarop de hoofdpersoon over die menselijke destructieve invloed spreekt. De impulsieve woede maakt plaats voor een verdrietig besef, getroost door schoonheid.

Iedere zondagavond verstuur ik In de Week. Abonneer je hier gratis