De Biënnale van Venetië is de oudste (sinds 1895), grootste en belangrijkste kunsttentoonstelling ter wereld. En omdat kunst ook het gemoed van de mensheid uitdrukt, is het een plek waar je kunt zien hoe het met de wereld gesteld is. Het best toont dat wellicht het Nederlands paviljoen waar beeldend kunstenaar en theatermaker Dries Verhoeven ieder uur een performance laat uitvoeren. Er mogen geen foto’s gemaakt worden.
Zo gauw het publiek binnen is zakken er stalen rolluiken naar beneden. Niemand kan er nog in of uit. Nederland is niet meer het open land van voorheen. De performance artiest blijkt tussen het publiek te staan. Ze begint te grommen en op zeer lage toon, amper verstaanbaar, kreten uit te slaan. Grunting heet dat. Het zijn kreten die je op protestborden of in de marketing kunt tegenkomen. Engage, enrage.
Ze beweegt zich door de ruimte, trekt haar kleren uit, blijft grommen: Love yourself. Het is meer een commando dan een advies. De ruimte wordt steeds donkerder tot er geen hand meer voor ogen te zien is in het anders zo heldere paviljoen met de mooie lichtval.
Titel van het werk: The Fortress. We veranderen in een fort, een besef dat haaks staat op wat de Biënnale al meer dan anderhalve eeuw wil uitstralen: de vrije uitwisseling van cultuur en ideeën. Het is tegelijk ook een typische Gen X benadering, zowel de misstand zelf als het protest ertegen worden bekritiseerd, zo lijkt het. Dat juist die immer relativerende houding tot gekmakende inertie leidt, wil er kennelijk niet in. Deze nu dominante generatie, bij wie alles om keuzes draait, heeft een afkeer van voorschrijven. Je mag het allemaal zelf uitzoeken.
Naast Nederland ligt het Belgische paviljoen, ook al gewijd aan performance kunst. Miet Walop toont meer uitgesproken cynisme, dat zit al in de titel ‘IT NEVER SSST’. Onder luid gedrum wordt een muur gebouwd met gipsen platen waarop teksten staan als SSST, OK en STOP en daarna weer afgebroken. Geluid versus stilte, vernietiging versus opbouw. Elke gedachte die ik er over kreeg, kon ik ook weer weerleggen. Was het allemaal weer ironie, of een kritiek op lege woorden of de onmacht van woorden? Interessant. En dan?
Het paviljoen van Spanje is veranderd in een soort kapel waarvan de wanden geheel bedekt zijn met mozaïek. Het blijken tienduizenden ansichtkaarten, gevonden op rommelmarkten, gerangschikt op kleur en inhoud. Het laat zien wat we belangrijk genoeg vinden om op een ansichtkaart te zetten maar toont tegelijkertijd een wereld die verdwijnt.
Hoe anders is het in Japan, daar staat het publiek in de rij om zelf een performance te geven. Ei Arakawa-Nash toont met Grass Babies, Moon Babies het wonder van het prille menselijk leven. Je krijgt er een levensechte babypop die zes kilo weegt, net als een baby van vier maanden, en mag daarmee in je armen rondlopen. Een baby maakt iedereen lief en zorgzaam, blijkt. Het is een wonderlijke ervaring, een soort Teletubbies voor volwassenen. Tegelijkertijd neemt het aantal geboortes af, in tientallen landen is sprake van bevolkingskrimp, al dan niet versterkt door oorlogen.
Nee, dan het paviljoen van Oostenrijk, de sensatie van de Biënnale met naakte vrouwen die ondergedompeld worden in de pis van bezoekers. Ja, dat lees je goed.
Seaworld Venice heet de tentoonstelling, een combinatie van amusement en een ten dode opgeschreven stad. Voor het gebouw staat een kraan met een enorme kerkklok met daarop de spreuk van Cicero O tempora, o mores over hoe de wereld naar de knoppen wordt geholpen, een waarschuwing die in moderne tijden bij voorkeur ironisch wordt herhaald. Om de zoveel tijd klimt een naakte vrouw in de klok en gaat ondersteboven in dit symbool van het patriarchaat hangen. Als klepel. Dan begint de noodklok te luiden. Het is een prestatie die zowel indruk maakt als afschuw oproept, verontrustend en komisch is. Het deed me denken aan de kreet die mensen op social media van oudsher graag gebruiken als zich een nieuwe ramp aandient: ‘ik pak de popcorn erbij’. Alles is op de eerste plaats amusement in het tijdperk van de ironie.
In het gebouw een monumentaal klassiek kunstwerk dat dwars door het dak loopt en waarop Christus te zien is die van het kruis wordt gehaald. Ook in deze versie is hij omgeven door vrouwen maar ze zijn naakt en bewegen zich zeer traag, bijna verveeld, over het kunstwerk, hangend in alpinistentouwen. Het moet de veerkracht van de mens symboliseren maar dat kon ik er niet uithalen.
Even verderop levert een vrouw, verkleed als schoonmaakster, in een afgesloten glazen ruimte een wanhopig gevecht tegen gesprongen leidingen waar uit alle kanten afvalwater spuit. Ze gaat maar door en door, terwijl ze kansloos is. Een opzichtster kijkt hoofdschuddend toe. WTF, all over the place.
Er is een bassin met een rondjes draaiende jetski, symbool van het idiote vermaak, in de stad die verzwolgen gaat worden door de zee. Een robothond loopt patrouilles, om het geloof in technologische oplossingen te symboliseren en tot slot staat er een gigantische glazen tank waar een naakte vrouw met een zuurstofmasker op permanent onder water verkeert. Dat water komt onder meer van de twee dixi toiletten die ernaast staan. Het publiek wordt van harte uitgenodigd daarin te urineren. Hun pis wordt gezuiverd en aan de tank toegevoegd. “No shitting” staat er waarschuwend op de deur. De installatie toont kennelijk al voldoende hoezeer we in de shit zitten.
Met Seaworld Venice wil Florentina Holzinger laten zien hoe we de wereld vernietigen, een wereld die van nature zo knap in elkaar zit dat zelfs het afval verandert wordt in voedsel. Maar ik heb eerlijk gezegd het idee dat die boodschap verloren gaat in het spektakel. Dat is op zich dan wel weer erg toepasselijk.
Het water is heel anders in het Poolse paviljoen waar in een enorme videoinstallatie een sociaal koor van dove en horende mensen te zien is die in een zwembad onderwater een uitvoering verzorgen. De doven kun je dankzij hun gebarentaal wel ‘verstaan’, de zangeressen niet. Het werk Liquid Tongues is geïnspireerd door de legendarische Songs of the Humpback Whale (1970) van Richard Payne, die aantoonde dat walvissen op zeer intelligente wijze met elkaar communiceren. Het leidde tot het wereldwijde verbod op de walvisjacht. Bogna Burska en Daniel Kotowski willen onder meer laten zien dat het de ongehoorde stemmen zijn die ons kunnen redden.
Tot zover mijn zeer beperkte selectie van de eerste dag in de Giardini, het centrale deel van de Biënnale die zich over de hele stad uitstrekt. Om je een idee te geven van de omvang, ik was vanaf 11 uur in de ochtend tot 19 uur in de avond in de Giardini en heb dan nog niet alles kunnen zien.
Nu ik het eenmaal zo opgeschreven heb en de actuele rellen over genocide, fascisme, imperialisme en andere misdadigheden aan de nieuwsmedia laat, valt me op dat ‘redding’ het terugkerende maar veelal onuitgesproken thema is in veel van wat ik zag. Wat wel logisch is voor een wereld in wanhopige nood.
Iedere zondagavond mijn nieuwsbrief ontvangen met tips, ervaringen en ideeën? Abonneer je nu gratis.