De derde en laatste dag van het bezoek aan de Biënnale in Venetië zat onverwachts vol spirituele ervaringen, met dank aan onder meer Patti Smith en het Vaticaan. Maar daarover straks.
Laat me beginnen in de ochtend. Sinds Marina Abramović jaren geleden met haar diepe stem, die doordringt tot de uiterste punten van je zenuwstelsel, enkele zorgvuldig gekozen woorden in mijn oor fluisterde, ben ik een beetje een fanboy. Dus natuurlijk moest ik in Venetië een bezoek brengen aan haar Transforming Energy in de Gallerie dell’Accademia. De tentoonstelling is geen officieel onderdeel van de Biënnale maar wel in dezelfde periode te zien.
Op de foto hierboven zie je haar ‘Shoes for Departure’ geplaatst voor het imposante ‘Het feest in het huis van Levi’ van Paolo Veronese uit 1573. Je kunt je schoenen en sokken uitdoen en met blote voeten in de kristallen schoenen plaatsnemen.
Het ‘departure’ slaat op de mentale stap die je moet zetten om van jezelf los te komen. Dat voelt ook echt zo, alleen al omdat ze zegt dat het zal gebeuren. Abramović heeft iets van een goeroe en zo’n figuur kan nogal eens grote invloed uitoefenen op hoe je iets beleeft. Je kunt als nuchtere ongelovige denken dat het aan bedrog grenst maar dat geldt ook voor een bioscoopfilm. Ik zie het als special effects, die magie waarin Abramović is gespecialiseerd en geef me er aan over. Kunst is immers ook make believe.
De werken van Abramović staan door het hele gebouw maar in een apart gedeelte is een speciale tentoonstelling van haar te zien. Je mag daar geen foto’s maken en vindt er werken als telefoons voor het voeren van telepathische gesprekken, een deur die je drie keer moet openen maar waar je niet doorheen moet gaan, een installatie waarbij de achterkant van je lichaam wordt gestreeld door lange haren, meditatiebedden om even weg te dromen en kristallen aan de muur die je energie geven als je er tegenaan leunt. Het klinkt allemaal misschien wat raar maar het is alsof je in een mysterieuze spa bent. Ik moest er om lachen en nam het tegelijkertijd op een bepaalde manier ook serieus. Dat leverde een prettige ervaring op.
Vervolgens stond op het programma de Giardino Mistico, een verborgen mystieke tuin waar 24 artiesten, onder wie Patti Smith, Brian Eno en Jim Jarmusch, onder leiding van Soundwalk Collective een soundscape voor hebben gemaakt. Het is de officiële bijdrage van het Vaticaan aan de Biënnale en wordt alom gezien als een van de hoogtepunten.
Die mystieke tuin ligt, ingesloten door hoge muren, pal naast het drukke treinstation van Venetië en is niet openbaar toegankelijk. Het is een zorgvuldig in vakken ingedeeld gebied, gevuld met planten die een religieuze betekenis hebben. Zo is er een kruidentuin waar de monniken onder meer een bijzondere variëteit citroenmelisse (Melissa moldavica) verbouwen om het eeuwenoude Acqua di Melissa te maken, er is een wijngaard met twintig oude druivensoorten uit de Venetiaanse lagune, een boomgaard met vergeten aroma’s en olijfbomen zoals in de Hof van Gethsemane.
Bij het betreden van de tuin krijg je een koptelefoon op met spiritueel klinkende muziek waar je als vanzelf meditatief van wordt. Wanneer je door de tuin wandelt schakelt de koptelefoon automatisch tussen de verschillende composities, afhankelijk van waar je je bevindt. Zo maak je al wandelend en pauzerend je eigen concert dat steeds verandert maar in sfeer hetzelfde blijft. Het gevoel is lastig in woorden te vangen. Het duurde een uur maar ik had er wel dagen willen verkeren.
Let op: mocht je de tuin tijdens de Biënnale willen bezoeken, reserveer dan ruim tevoren. Er worden slechts mondjesmaat bezoekers toegelaten.
Het laatste bezoek was aan de Fondazione Prada waar Helter Skelter te zien is, een duotentoonstelling van de Amerikaanse kunstenaars Arthur Jata en Richard Prince. Ik raakte er aan mijn stoel gekluisterd bij een bijna twee uur durende video van Jata getiteld akingdoncomethas die grotendeels bestaat uit lange fragmenten van opwekkingsdiensten in zwarte megakerken. In enorme hallen wordt een variant van het christendom beleden, gedrenkt in de Amerikaanse self help cultuur – ‘you can change!’ -, vermengd met soul- en gospelmuziek en voortgedreven door meeslepende preken die tot extase voeren. Voor het eerst begreep ik, nee voelde ik, waarom.
Zoals hij aangeeft, konden tot slaaf gemaakte mensen, weggerukt van hun voorouderlijke huizen in Afrika, niets anders meenemen dan hun tradities, geloof en kennis. Deze schat aan beschavingswijsheid verweefde zich in de loop der tijd met de Westerse cultuur tot de hybride realiteit van de Afro-Amerikaanse identiteit. (…) Jata, zelf geen religieus persoon, heeft zijn benadering van vroomheid als volgt uitgelegd: “Ik geloof dat zwarte mensen moeten geloven.” Verlossing ligt in de daad, en niet in het doel, van geloof, in de overtuiging dat een betere toekomst mogelijk is.
Gezien de titel wordt er ook volop gepredikt over het Einde der Tijden, een concept van zowel angst en wraak als ultieme verlossing en rechtvaardigheid. Religie heeft de make believe uitgevonden maar Jata monteert tussen de meeslepende kerkdienstfragmenten beelden van de desastreuze bosbranden in Californië, die huis en haard verzwelgen. De werkelijke apocalyps kan er wel eens anders uit gaan zien dan de gelovigen menen.
Iedere zondagavond mijn nieuwsbrief ontvangen met tips, ervaringen en ideeën? Abonneer je nu gratis.