Francisco van Jole

Min of meer toevallig kocht ik in de museumwinkel van Pompeii het boek ‘The Buried City, Unearthing the Real Pompeii’ geschreven door Gabriel Zuchtriegel, directeur van deze monumentale, verzwolgen stad. Toevallig, omdat ik wat zocht om mijn aanzwellende kooplust te stillen en ik geen zin had in een koelkastmagneet die in een la verdwijnt, het zoveelste t-shirt dat ik nooit zal dragen of een prentenboek dat ongeopend in de boekenkast terechtkomt. Dat op de cover een blurb van Stephen Fry prijkte ‘Het beste boek dat ik ooit las over Pompeii’ hielp ook. Ik had namelijk nog nooit een boek over de stad gelezen dus kon ik maar beter meteen het beste nemen. In de trein terug naar Napels begon ik te lezen en ik hield niet meer op tot ik het uit had, slechts onderbroken door een maaltijd, wat nachtrust, een aanvullend bezoek aan het archeologisch museum en twee WK-wedstrijden ter voorbereiding op de nagelbijtende match van komende donderdag.

Zuchtriegel greep me meteen al bij de kladden door te beschrijven waar de miljoenen bezoekers aan zijn werelderfgoed voor meer dan 90 procent uit bestaan. De eerste groep zijn de ‘verzamelaars’, de mensen bij wie kunst, geheel in de geest van het kapitalisme, vooral draait om vergaren. Het zijn niet alleen de superrijken die dergelijke kunst kunnen aanschaffen maar ook de bezoekers die hun eigen ’souvenirs’ meenemen, stenen of andere onderdelen die ze tijdens een bezoek achterover drukken. Voor hen hebben de oude goden een verrassing in petto: er rust een vloek op alles wat je meeneemt uit de verdoemde stad. Zuchtriegel vertelt dat ze voortdurend pakjes ontvangen van spijtoptanten met daarin geretourneerde souvenirs. Hij citeert smakelijk uit correspondentie om te laten zien wat voor ongeluk de diefstal de daders heeft gebracht.

Daarnaast is er een ander soort bezoeker-verzamelaar. Mensen die een bucketlist afwerken, voornamelijk samengesteld uit de bucketlists van anderen, zonder dat ze werkelijk een besef hebben waarom. En tot slot de onwetende bezoekers die arriveren in het kielzog van hun partner. Kijk, hij had het over mij!

Ik bezocht Pompeii maar wist er vooraf eigenlijk helemaal niks van, behalve wat iedereen weet: de stad werd in het jaar 79 getroffen door een vulkaanuitbarsting die de inwoners volledig verraste. De stad werd bedolven en pas honderden en honderden jaren later herontdekt.

Zuchtriegel, een begenadigd verteller, maakte meteen duidelijk dat ik niet verloren ben, dat mijn onkunde geen hindernis hoeft te zijn. De archeologische geschiedschrijving mist volgens hem namelijk een belangrijke component: de beleving. Archeologen inventariseren en onderzoeken nauwkeurig, ‘zoveel stenen van deze afmeting stammend uit die en die tijd’, maar laten de beleving buiten beschouwing. Het is alsof je de Negende Symfonie van Beethoven louter beschrijft in noten, motieven en instrumenten maar nooit ingaat op wat het meesterwerk doet met je ziel. Zuchtriegel schreef dit boek om dat goed te maken. Hij brengt Pompeii en de archeologie tot leven op een manier die me op een gegeven moment letterlijk tot tranen roerde. Je kunt dit boek ook makkelijk lezen als je nog nooit in Pompeii bent geweest want dit monument, zo maakt hij duidelijk, gaat over ons allemaal en ook over onze tijd. Verdiep je in Pompeii en je begrijpt de wereld wat beter. Zo werd mijn bezoek geen kruisje op de bucketlist maar een ingrijpende ervaring.

Een voorbeeld is het debat over gender dat de laatste jaren zo hevig woedt. Zuchtriegel bespreekt in Pompeii aangetroffen kunstwerken die de conservatieve, in beton gegoten opvatting ‘er zijn alleen mannen en vrouwen’ op de helling zet. De Romeinen, en de Grieken waar ze veel van over hebben genomen, dachten niet in zo’n strikte verdeling. Net zoals dat je niet bij hen hoefde aan te komen met een discussie over homoseksualiteit want het hele idee dat je mensen verdeelt in hetero- en homoseksuelen zou volstrekt belachelijk op ze zijn overgekomen.

Het boek maakt op speelse wijze duidelijk hoe ons denken zit opgesloten in concepten waarvan we onszelf niet bewust zijn. Als het gaat om seksualiteit is het christendom een belangrijke aanjager van de beperkte opvattingen. Nogal wat opgegraven kunst uit Pompeii is erotisch van aard. Een deel daarvan is te zien in de ‘Geheime Kamer’ van het archeologisch museum in Napels. Die kamer heet zo omdat de ruimte lange tijd ontoegankelijk was en alleen volwassen mannen naar binnen mochten. Je zou misschien denken dat dat iets van vroeger is maar Zuchtriegel vertelt dat hij meteen in de problemen kwam toen hij argeloos een foto van zo’n kunstwerk op Instagram en Facebook plaatste. Die werd door Meta direct verwijderd.

Pompeii kon voordat het verwoest werd alleen maar functioneren dankzij slavernij. En juist over die slaven is amper iets bekend. Zuchtriegel beschrijft hoe zijn team een vrijwel intact verblijf weet bloot te leggen en hoe daaruit de leefomstandigheden zijn te achterhalen. Dat vinden we natuurlijk schokkend maar de auteur vraagt zich fijntjes af hoe archeologen, die over een paar eeuwen de naaiateliers in Bangladesh opgraven, zullen kijken naar de Westerse welvarende samenlevingen. Hij vertelt ook hoe de slinger door kan slaan naar de andere kant. Een cultureel kennelijk overgevoelige organisatie in Londen vroeg hem of hij het woord ‘slaaf’ in de titel van zijn lezing wilde veranderen in ‘tot slaaf gemaakte’. Die laatste term komt voort uit het Amerikaanse debat over de transatlantische slavernij, waarvan de gevolgen tot op de dag van vandaag doorwerken. De ontvoerde Afrikanen raakten immers niet alleen hun vrijheid kwijt maar werden ook nog eens beroofd van hun hele levensgeschiedenis.

Bij de Romeinen lag dat anders. Weliswaar zagen zij slaven evenmin als mensen maar als dingen, gereedschappen die je kunt bezitten maar de slavernij was niet onherroepelijk. Gladiatoren bijvoorbeeld die ook allemaal slaaf waren, kregen na tien gevechten hun vrijheid terug, als ze tenminste nog leefden. Na verloop van jaren werden andere slaven vrijgelaten, of beter gezegd, veelal op straat gedumpt. De gevolgen van dat grootschalige onrecht zijn niet meer terug te vinden. Iedereen kan voorouders hebben die onder de Romeinen slaaf zijn geweest maar niemand merkt daar iets van, in tegenstelling tot bij de nazaten van de transatlantische slavernij die daar dagelijks mee geconfronteerd worden. Het is dan ook onterecht om die twee geschiedenissen gelijk te stellen. Vandaar dat Zuchtriegel het bij zijn lezing over Pompeii hield op de term slaven.

Zo wordt door het boek de geschiedenis steeds actueler. Neem het voorbeeld van de christenen. Dat waren aanvankelijk leden van een wereldvreemde sekte, gesticht door een ter dood veroordeelde crimineel, die wereldvreemde opvattingen predikten, zoals dat je je vijand de andere wang moet toekeren. Voor de Romeinen was dat woke gelul. Een extra irritante eigenschap van de christenen was dat ze de overtuiging huldigden dat zij het enige ware geloof hadden, dat met hen de wereld zelfs opnieuw begon. De andere wang bleek daarbij toch niet zo tolerant want ze verketterden andere religies, waaronder die van de Romeinen. Dat maakte hen weinig sympathiek in de ogen van hun medebewoners. Vervolgens vloog Rome in brand. Keizer Nero zocht een zondebok en hup…. daar gingen ze voor de leeuwen. The rest is history, qui se répète.

Het boek is vorig jaar ook in het Nederlands verschenen, als De Betovering van de Ondergang, maar die uitgave lijkt nogal weinig aandacht gekregen te hebben. Hier geen Sunday Times Bestseller. Ik trof alleen in NRC een recensie. Voor mij weer eens het bewijs dat Nederland verzwolgen wordt door culturele en intellectuele desinteresse, daar hebben we helemaal geen vulkaan voor nodig.

Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Abonneer je nu gratis.