Een vriendin woonde deze week min of meer bij toeval een concert bij van Joep Beving in de Rotterdamse Laurenskerk, zonder zijn werk vooraf te kennen. Voor het geval dat ook voor jou geldt: Joep Beving is op streamingdiensten wereldwijd een van de meest beluisterde pianisten. Hij maakt en speelt wat hij zelf noemt “toegankelijke muziek voor complexe emoties”. Ik schreef eerder over hem in mijn nieuwsbrief In de Week, waar je natuurlijk al abonnee van bent.
Na afloop voice-appte ze me over haar ervaring. Dat ze Beving niet kende, eerst vreesde dat ze het saai zou vinden maar hoe ze gaandeweg steeds meer door de muziek gegrepen werd en er tot haar grote verrassing uiteindelijk spontaan een traan vanuit haar ooghoek over haar wang rolde, even mysterieus tevoorschijn gekomen als door de zwaartekracht naar beneden getrokken.
Hier waren onzichtbare krachten aan het werk. De muziek van Beving kent namelijk geen woorden. Het is in feite niet meer dan een uitgekiende trilling van lucht die, zonder dat er taal aan te pas komt, door je lichaam wordt omgezet in emoties. Dat wil zeggen, als je muziek niet ziet – of hoort – als taal. Terwijl het dat natuurlijk wel is. Als je een vogel hoort fluiten denk je al snel wat zou hij zeggen. Dat denk je niet als je Joep Beving hoort spelen, die begrijp je. Het is dezelfde taal als van de vogel.
Ik moest terugdenken aan een indrukwekkend en ingenieus kunstwerk dat ik vorige week op de Biënnale zag. Liquid Tongues van Bogna Burska en Daniel Kotowski is een wonderbaarlijke audio-video installatie waarop je het Poolse ‘Koor in Beweging’ een uitvoering ziet geven. Het is een zogeheten sociaal koor waar ook dove mensen deel van uitmaken. Ze zijn te zien op enorme schermen, ook aan het plafond, die je het gevoel geven dat je in de vertoning ondergedompeld wordt. Dat is precies de bedoeling want het koor gaat op de beelden een zwembad in en zet de uitvoering onder water voort. En dan gebeurt er iets bijzonders. Onder water kunnen alleen de dove leden nog zingen, met behulp van gebarentaal. Als je die kunt verstaan gaat het zingen gewoon verder.
De video is geïnspireerd door het gezang van walvissen. Die liederen vormen een zeer complexe vorm van communicatie. Walvissen hebben bijvoorbeeld hun eigen ‘hits’, de liederen veranderen door de tijd. Het is wellicht de oudste taal ter wereld die we kunnen horen. Gelukkig maar want walvissen waren in de vorige eeuw door kolonialisme en industrialisatie bijna uitgeroeid. De ontdekking van hun taal en bijbehorende hoge intelligentie door Richard Payne leidde net op tijd tot het stopzetten van de walvisjacht.
Het is echt de moeite waard om dit artikel te lezen over deze Poolse inzending voor de Biënnale. De oorspronkelijke inspiratie is het theaterstuk Rebellion of the Deaf dat gebaseerd is op een Nederlands verhaal. Een Chinees migrantenechtpaar dat in Nederland woonde kreeg van de autoriteiten de opdracht met hun kinderen, die hier geboren waren, in het kader van de af te dwingen integratie beslist geen Chinees tegen hen te spreken. De man en vrouw waren de Nederlandse taal echter niet machtig. Om toch te kunnen voldoen aan de eisen van de overheid en geen Chinees te spreken voedden ze hun – horende – kinderen op met een zelf ontwikkelde gebarentaal. Het is zowel geniaal als hartverscheurend.
Het gaat de makers van Liquid Tongues er om aan te tonen dat de wereld veel rijker is dan we denken, dat dominante culturen voortdurend andere uitingen verdringen, al dan niet met grof geweld.
De installatie zette me echt aan het denken. Ik had bijvoorbeeld nooit eerder ingezien dat walvissen slachtoffer zijn van kolonialisme. Ineens viel een ander kwartje. Ten tijden van de slavernij was er in Nederland de – nog steeds bestaande – religieuze stroming van de Doopsgezinden die uit principe niet wilde meewerken aan de handel in mensen, noch met de VOC. Om toch geld te verdienen kozen ze voor een andere lucratieve ‘bedrijfstak’: de walvisvaart. Langs de Vecht staan enorme villa’s met op de toegangspoorten walvissen, waar de eigenaren hun fortuin mee vergaarden. Geen slavernij, wel kolonialisme.
Ik ga nu even nog een sprong maken naar een gedachte die me er toe zette dit allemaal op te schrijven. Het deed me namelijk ook weer eens realiseren hoeveel geld vernietigt. Daar bedoel ik mee dat we zo geïndoctrineerd zijn, vooral door de Amerikaanse cultuur, dat iets alleen maar waarde heeft als die in geld kan worden uitgedrukt.
Als je er op gaat letten zie je dat overal terugkeren. Er valt amper aan te ontsnappen. Als ik aan het begin van dit verhaal had beweerd dat Joep Beving de rijkste pianist ter wereld was, dan had je er meteen anders tegenaan gekeken. Zo ook als ik had gezegd dat de toegangskaarten de duurste ooit waren (ik verzin dit overigens allebei). Geld verdringt alles. Of nee, de aanbidding van geld verdringt alles.
Of bijna alles. Niet de door Joep Beving veroorzaakte trilling van lucht die in de ziel van de vriendin een traan losmaakte. Die bijzondere gebeurtenis, dat is het leven. Niet in geld uit te drukken, wel er door te verdrukken.
Iedere zondagavond mijn nieuwsbrief ontvangen met tips, ervaringen en ideeën? Abonneer je nu gratis.