Francisco van Jole

Ik kreeg een app met alleen een link. Verder niks. Klik. Franz, een film van Agnieszka Holland die volgende week gaat draaien. “Is dit een uitnodiging?” vroeg ik.
“JA!”
Ok dan.

Het is lang geleden dat ik Franz Kafka las. Ik had ooit die beroemde gele gebonden bundel die bij half lezend Nederland in de kast stond. Verzameld werk. Een kloek boekwerk, duizend pagina’s. Als je het liggend op de bank las, kon je die dag de sportschool overslaan, zo zwaar was het. Maar dat was in een tijd dat er nog geen sportscholen, gyms waren zoals nu. Als je naar de sportschool ging, was dat alleen om te boksen. Het begrip sportschooltypes sloeg niet op lui die aan Pilates deden.  Ik had het boek weggedaan bij de laatste verhuizing, met de rest van mijn te veel ruimte innemende boekenverzameling. Alles zou immers digitaal worden. Dat de digitale wereld een nieuwe versie van het Derde Rijk zou worden, voorzag ik toen nog niet. Inmiddels, 15 jaar later, is papier een vorm van verzet aan het worden. 

Ik dwaal af. Sorry. Je kent me. Het ging me er om dat ik weer eens wat van Kafka wilde lezen. Ook om in de stemming te komen voor de film over zijn leven. Alleen heb ik het meeste van hem dus al gelezen. Het Proces natuurlijk, met de beroemdste openingszin aller tijden. “Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets gedaan had, werd hij op een ochtend gearresteerd.” Dat is Kafka. Er overkomt je iets dat even waar als onbegrijpelijk is. Een waarschuwingslabel voor het leven zelf. De Gedaanteverwisseling. Het Slot. Et cetera.

Ik zag in de webshop van de lokale boekhandel ‘In de strafkolonie’. Een heel dun boekje met een titel die ik niet kende. 76 pagina’s. Precies wat ik nodig had. Helaas niet op voorraad in de echte winkel dus dan maar online bestellen. Bezorgtijd 5-6 dagen. Net op tijd voor de film maar wel een beetje duur: 15,99 euro. Ik twijfelde even maar inmiddels had de bezitsdrang zich dermate meester van me gemaakt dat ik bij het zien van ‘gratis bezorging boven de 15 euro’ mezelf wijsmaakte dat ik geluk had dat het geen 14,99 was. Kortom, dat het dus eigenlijk een niet te missen koopje was. Hup, besteld. Je ziet, ik ben het soort consument aan wie de economische wetten van de vrije markt niet besteed zijn. De onzichtbare hand van Adam Smith duwt me altijd naar de kassa.

Drie dagen later werd er een grote doos bezorgd waarin een heel klein boekje rondzwierf. Kleiner dan ik dacht. Vreemd. Ik maakte een foto van de omslag en appte die naar de vriendin die me uitgenodigd had voor de film. Bij wijze van voorpret. ‘Jaaa 🤩🤩’ luidde het antwoord.

Ik heb lang geleden wel eens geschreven dat het gebruik van emoji’s tot een terugkeer naar de tijd van de hiërogliefen zou leiden. Zoals bij veel voorspellingen over digitalisering was dat te optimistisch. De Egyptenaren hadden namelijk aanzienlijk meer te melden als ze iets schreven. Ze waren ongetwijfeld net zo enthousiast, als er bijvoorbeeld weer een nieuwe piramide opgeleverd werd, maar schrijven was moeilijker dan nu, in de zin van dat het meer inspanning kost, om te schrijven. Dat ging verder dan vreugdekreten.

Ik pauzeerde het schrijven van deze woorden, stapte op van de bank, zette een kop koffie en dacht er onderwijl over na. Zou het echt zo zijn dat er een relatie is tussen de kwaliteit van de gedachte en de benodigde mate van inspanning om die op te schrijven? In mijn beleving formuleerde ik vroeger inderdaad compacter en bedachtzamer, heel lang geleden, toen ik nog een typemachine gebruikte. Ieder woord was immers definitief. Door de digitalisering vervaagde de grens tussen schrijf- en spreektaal. Als ik nu schrijf praat ik vaak tegen mezelf in plaats van dat ik me tot een lezer richt. Het resultaat is grotere lappen tekst met minder inhoud, hoorde ik de cultuurpessimist grinniken die ik uit lijfsbehoud opgesloten heb in de diepste kerkers van mijn ziel maar toch nog altijd commentaar weet te geven.

De koffie liep, ik speelde in gedachten nog met de stelling dat er een verband is tussen methode van schrijven en kwaliteit van de inhoud en kwam tot de conclusie dat die bewering geen stand houdt. Zoals bij de meeste van mijn gedachten over hoe de wereld in elkaar zit, bleek ook deze te mooi om waar te zijn. Dat geeft niet, het is de lol van het denken.

Dat is wel een prettig gevolg van schrijven. Het zet je aan het denken. Dat kun je van emoji’s niet zeggen. Emoji’s zijn het fast food van de communicatie. Eerlijk gezegd wist ik zelfs niet waar 🤩 precies voor staat, en evenmin wat de herhaling ervan wilde zeggen. Wat is het verschil tussen 🤩, 🤩🤩, 🤩🤩🤩? Ik had mijn vermoedens maar weten deed ik het niet. “Kan uitdrukken dat iemand of iets geweldig, fascinerend, indrukwekkend of spannend vindt,” verklaarde de Emojipedia. “Gaat goed samen met 🎥.” Aha, vandaar. Ik voelde me meteen als Jean-François Champollion. Ja, die mag je zelf googelen.

Ik pakte In de strafkolonie van Kafka weer op. Een beetje vreemde uitgave was het wel. Op de achterzijde stond “Voeg deze indrukwekkende uitgave toe aan uw bibliotheek en herontdek de kracht van Kafkas visionaire proza.” Dat klonk wel erg als Tel-sell. Een goedkope, lelijke omslag en een uitvoering die snel uit elkaar leek te gaan vallen. Je weet wel, dat je het boek openslaat en de rug hoort kraken als een onbetrouwbare hangbrug boven een ravijn. 

“Franz Kafka (1883-1924) behoort tot de invloedrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. Hij werd geboren in Praag, destijds onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, en schreef in het Duits,” begon een korte inleiding die zo van scholieren.com leek te komen. Dat voorwoord bleek ook een ander lettertype te hebben dan het verhaal zelf. Vreemd.

Ik stortte me op het verhaal. De eerste zin: «Het is een zonderling toestel,» zei de officier tegen de onderzoekreiziger en liet zijn blik met een zekere bewondering over het hem toch zo vertrouwde apparaat glijden. Onderzoekreiziger? Moet dat niet ontdekkingsreiziger zijn? En «» in plaats van “”? Ik besloot er verder niet op te letten en verder te lezen. Het kostte moeite. Zinnen liepen raar, beschrijvingen waren amper voorstelbaar. Dit bijvoorbeeld: «Maar,» onderbrak de officier zichzelf, «ik praat maar door, en zijn apparaat staat hier voor ons. Het bestaat, zoals u ziet, uit drie delen. In de loop der tijd hebben zich min of meer volkse benamingen voor elk van die delen ontwikkeld. Het onderste heet het bed, het bovenste heet de tekenaar, en hier het zwevende middelste deel heet de eg.»

Tekenaar? Eg? Tja, het is natuurlijk een meer dan 100 jaar oude tekst. Misschien was ik te moe. Ik las verder, ik wilde het verhaal naar binnen werken voor het slapen gaan. Als een zak chips.

Even later had ik het uit. Een gruwelijk verhaal dat op de een of andere manier toch maar nauwelijks tot me doordrong. Terwijl Kafka me anders bij de keel grijpt. Ik keek wie het vertaald had maar dat werd nergens vermeld. Ik googelde de naam van de uitgeverij maar dat leverde geen site op. Wel kwam ik terecht op een forum voor consumentenklachten. Ik las een boze rant van een woedende klant over oplichters. Het bleek om een zogeheten vanity-uitgeverij te gaan die boeken drukt voor mensen die graag hun eigen werk in de kast hebben staan.

De volgende dag pakte ik de originele tekst erbij van Gutenberg.org.  »Es ist ein eigentümlicher Apparat«, sagte der Offizier zu dem Forschungsreisenden und überblickte mit einem gewissermaßen bewundernden Blick den ihm doch wohlbekannten Apparat. Ik googlede Forschungsreisenden. In het AI venster verscheen inderdaad ‘onderzoeksreiziger’, een woord dat volgens mijn Van Dale niet eens bestaat. Even verderop gaf Reverso, de context gevoelige vertaalsite, ontdekkingsreiziger als Nederlands equivalent van de Duitse term.

Het bevestigde mijn vermoeden. De tekst was kennelijk vertaald door AI. Het Duitse origineel is rechtenvrij maar een echte vertaling kost natuurlijk geld. Deze methode niet. Ik had al gehoord van het groeiende probleem van door AI geschreven boeken. Amazon bijvoorbeeld heeft om de overspoeling tegen te gaan een limiet gesteld: ‘schrijvers’ die hun ‘eigen’ boeken verkopen mogen niet meer dan 5 titels per dag toevoegen. Het is allemaal rotzooi. Paddenstoelengidsen die levensgevaarlijk zijn, kookboeken met niet te vreten recepten. De webshop verandert door AI in een digitale vuilnisbelt.

Ik had me alleen niet gerealiseerd dat het ook zo werkt bij klassiekers. Dat die ‘vertaald’ worden door AI en vervolgens veel te duur verkocht aan argeloze lezers als ik. Via de sites van betrouwbare boekhandels want die leveren gewoon wat bestelbaar is. “Niet op voorraad in winkel”. Nee, natuurlijk niet. De kans dat deze uitgave in de echte boekhandel zou komen te liggen is vrijwel nihil. 

Een tijd terug werd het schandaal onthuld dat AI-bedrijven boeken vernietigen om de inhoud tot zich te kunnen nemen. Daar blijft het dus niet bij. Ze verslinden ze niet alleen, ze spuwen ze ook weer verminkt uit.  Ik had gedacht dat papier een goede bescherming bood tegen AI. Dat is dus niet automatisch zo. Je moet opletten. We betreden een tijd waarin niets meer is wat het lijkt, zelfs de oude teksten niet. Het gaat verdomd veel menselijke intelligentie vereisen om vrij en onafhankelijk te blijven.

Ja, inderdaad, dat is kafkaesk.

Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Ja, ook speciaal voor jou. Abonneer je nu gratis.