Mannen zijn mensen die niet bij hun gevoelens kunnen komen, of die verdringen. Daardoor worden het beesten. Die gedachte kwam bij me op toen ik maandag achter elkaar twee totaal verschillende films zag, de een steengoed, de ander strontvervelend.
Beide lieten me niet los. Het was het eerste waar ik aan dacht toen ik de volgende dag wakker werd. Langzaam slaagde ik er in de twee ervaringen met elkaar te verbinden. Ineens snapte ik het. Dit was het. Eureka!
Meteen realiseerde ik me dat het me nooit zou lukken de briljante vondst onder woorden te brengen. Gedachten zijn wel vaker als zeepbellen, zo gauw je ze probeert te grijpen zijn ze weg. Vraag me niet waar ze heen gaan, ik heb me ook nooit afgevraagd waar een zeepbel blijft na het uiteenspatten
De eerste film draait in de Nederlandse bioscopen onder de titel The Beloved, hoewel er geen Engels in wordt gesproken. Het is lastig iets over de film te zeggen omdat de verrassingen de kijkervaring zoveel fijner maken. Dus ik praat er een beetje omheen.
Javier Bardem speelt een gevierd regisseur, Esteban Martinez. In de openingsscène heeft hij in een restaurant een afspraak met een actrice. Nog voordat ze in beeld komt wordt al duidelijk dat er iets speelt. Hoe onrustig hij aan de tafel zit en opveert als ze arriveert. Hij biedt haar een rol aan in zijn nieuwe film. Zij aarzelt. De twee hebben een geschiedenis die door de man min of meer wordt weggewuifd. Met dit genereuze aanbod zal alles weer goed gemaakt worden, een nieuwe start.
Goedmaken, excuses, gebaren, het zijn middelen die gezien worden als tegemoetkomingen aan de slachtoffers. En dat kan zo zijn. Maar het kan ook een middel zijn om het eigen geweten te ontlasten. Of allebei. Of nog iets anders.
The Beloved draait om het maken van die film. Dat betekent dat je als kijker een soort dubbele toeschouwer wordt. Soms zie je het edit-scherm van de film in wording. Daardoor realiseer je je dat de film waar je naar zit te kijken net zo gemaakt is. Het zorgt ervoor dat je de primaire kijkervaring overstijgt. Je wordt je bewuster van je eigen positie, beschouwender en dat is precies de bedoeling want daardoor ga je op wonderbaarlijke wijze anders naar de regisseur Martinez kijken, gelaagder. Is het een bruut of een gevangene van zijn eigen beperkingen? Of allebei? Hij lijkt een geval van eenzaam met veel vrienden.
Tussendoor schakelt de film af en toe over naar zwart-wit. Ik kon niet achterhalen of daar nog een speciale bedoeling achter zat maar het versterkte je bewustzijn als toeschouwer. Dat is niet alleen een filmtruc, het is ook noodzakelijk voor het proces dat de film toont want mannen kunnen alleen maar veranderen als ze zich bewust worden van hun eigen gedrag en tekortkomingen. Excuses zijn dan als het goed is de uitkomst daarvan en niet een middel om er juist aan te ontsnappen.
Ik hoop dat je me nog kunt volgen.
Natuurlijk draait het verhaal om karakters maar de film laat meer zien. De schijnbare onaantastbaarheid die roem met zich meebrengt. Roem is namelijk geen persoonlijke eigenschap, het is een product van de samenleving. Aantrekkelijk maar ook gevaarlijk. Er zijn maar weinig mensen die er niet door veranderen.
Ik verliet de bioscoop met een gebutst gemoed, niet depri maar geraakt, zoals je dat kan hebben na het zien van een indringend kunstwerk.
Een paar uur later ging ik naar een film die er bijna het tegenoverstelde van was maar in principe over hetzelfde ging: een eenzame man die almaar bezig is zichzelf te bewijzen om in aanzien, macht en fortuin te stijgen. Die daartoe over iedereen en alles heengaat. En dat doet in min of meer dezelfde vorm. The Beloved toont het maken van een film, Primetime het maken van een tv-programma.
Chris Hansen is presentator van To Catch a Predator, een amusementsprogramma dat zich voordoet als journalistiek, of andersom. Met behulp van zogeheten ‘pedojagers’ die zich in online chats voordoen als minderjarigen worden mannen in de val gelokt. Dat wil zeggen ze worden verleid naar een huis te gaan, waar het kind gespeeld door een jong ogende volwassen acteur op hen wacht, in de overtuiging dat ze de seksuele fantasieën gaan verwerkelijken die ze in de chats hebben besproken. Dat huis hangt helemaal vol met camera’s en verbergt een arrestatieteam. De door lusten gedreven gelokte stapt binnen, er worden een paar woorden gewisseld en dan komt presentator Hansen met een cameraploeg tevoorschijn. Hij confronteert de bezoeker met diens perverse verlangens, waarna deze veelal op de knieën zakt, smekend om vergiffenis. Toegesnelde agenten slaan hen daarop in de boeien. Het is een sensatieprogramma van de onsmakelijke soort waar nogal wat kijkers verzot op zijn. Een kijkcijferhit. Omdat het om pedofielen gaat, kunnen alle remmen los. Niemand gaat daartegen protesteren. De eisen van de zender voor sensatie worden steeds hoger opgeschroefd.
Primetime is gebaseerd op ware gebeurtenissen, zo begreep ik. Achteraf leerde ik dat het programma jaren geleden een groot mediaschandaal was geweest, waar ik geen weet van had. Misschien dat de film me daarom niet raakte, omdat er kennis verondersteld wordt die ik niet had. Een beetje alsof je naar een zwarte comedy over Wierd Duk kijkt maar je geen idee hebt wie dat is (hoe fijn moet dat zijn).
De film is op zo’n manier geschoten of bewerkt dat het beeld oogt als een tv-scherm van 25 jaar geleden, met harde, korrelige kleuren. Ik vond het geen versterkend effect, alleen maar vervelend. Zoals ik de hele film vervelend vond. Een vriendin had me mee gelokt te gaan kijken en dat was de enige reden dat ik niet de zaal uit liep.
Het probleem van Primetime is dat de film gemaakt is met dezelfde mediageilheid die de makers trachten te veroordelen. Het verhaal draait om presentator Chris Hansen die door zijn ambities verandert in een meedogenloos persoon. Ja, net als de hoofdpersoon in The Beloved, maar dan in een eendimensionale versie. Hij wordt nooit meer dan een lul.
Primetime lijkt daardoor een afrekening in de stijl die Hansen zelf kenmerkt. Daardoor word je er ook niks wijzer van.
Het is daarnaast vooral ook een erg Amerikaanse benadering waarbij alles altijd wordt opgehangen aan individuen en plots zich binnen de bekende lijnen voltrekken. Amerikaanse films laten wel racisten zien maar zelden het racisme dat in die samenleving geworteld is, om maar wat te noemen.
De film toont geen enkele interesse in de mannen die in de val gelokt worden. Het zijn niet meer dan viespeuken. Een rabbi, een Latino, een Democratische functionaris. Terwijl misbruikers er in werkelijkheid toch ook anders uitzien. Maar misschien zag ik dat verkeerd en is die opmerkelijk selectie juist onderdeel van de kritiek op Hansen. De film wordt immers geafficheerd als ‘duistere satire’. En dit soort reality tv wordt wel gezien als wegbereider voor de ultrarechtse revolte die het land heeft overvallen. Want de kijkers kun je alles wijsmaken als je ze woedend hebt gekregen. Woede leidt zelden tot helder denken.
Twee dagen later las ik het verhaal waar Primetime op gebaseerd is, een journalistieke longread in Esquire magazine uit 2009. ‘Tonight on Dateline This Man Will Die’ blijkt andere koek. Veel heftiger dan de film. Het gaat over hoe serieus politiewerk wordt omgevormd tot entertainment.
Televisie heeft het als medium ook in zich om van alles entertainment te maken. Niet voor niks heeft de VS, het land waar de tv die we kennen zo’n beetje is uitgevonden, nu een tv-entertainer als president. De gevolgen zijn bekend.
Uit het artikel, niet de film, wordt duidelijk dat geen enkele van de verdachten die door de tv-ploeg ‘exposed’ zijn als viespeuken uiteindelijk vervolgd werd. Het bewijs rammelde namelijk nogal. Het is zelfs de vraag of degene die uit pure wanhoop zelfmoord pleegde toen de tv-ploeg hem probeerde te pakken, zich wel echt schuldig had gemaakt aan het beweerde. Ook dat wordt weggelaten uit de film. De film exploiteert zo dezelfde kijkerswalging waar programma’s als deze op draaien.
Dat roept de vraag op waar de film nu eigenlijk kritiek op heeft. Of is er gewoon gekozen voor een lekker sensationeel verhaal?
Doe mij in ieder geval maar The Beloved. Het bevestigde nogmaals mijn opvatting dat Europese films zich tot Amerikaanse verhouden als literatuur tot lectuur.
En hoe zit het dan met de geniale gedachte die ik de volgende dag zo helder voor de geest had bij het ontwaken? Die kon ik helaas niet meer reproduceren. Maar zonder had ik dit niet kunnen schrijven.
Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Ja, ook speciaal voor jou. Abonneer je nu gratis