Op Katendrecht bezocht ik tijdens Open Monumentendag het gebouw waar over anderhalf jaar het nieuwe migratiemuseum komt. Het wordt gerealiseerd door Wim Pijbes, de man die Rotterdam met geld van een miljardairsfamilie in hoog tempo cultureel aan het verrijken is. Een van de aangetrokken conservatoren is schrijver Abdelkader Benali. Je begrijpt, de verwachtingen zijn hoog gespannen.
Pijbes is een slimme man met oog voor structuren en details. De FENIX-loods wordt verbouwd naar een ontwerp van de Chinese architect Ma Yansong, een van de grootsen ter wereld. Dat laatste is natuurlijk indrukwekkend maar net zo veelzeggend is dat hij Chinees is. Katendrecht is de plek waar begin vorige eeuw de eerste Chinese migranten in Nederland landden. De verbouwing is nog in volle gang maar nu al kun je een indruk krijgen van de Tornado, een grote wenteltrap die naar het dak voert en een publiekstrekker op zich wordt.
Wie uit het raam van de immens grote zalen kijkt, ziet aan de overkant van de Rijnhaven de Wilhelminapier en het monument voor de landverhuizers dat daar op de kop staat. Uit heel Europa trokken in de 19e en 20e eeuw mensen naar die plek om er per schip de oversteek naar Amerika te maken. Het oude hoofdkantoor van de Holland Amerika Lijn is nu het befaamde hotel New York.
In het museum is straks een indrukwekkende verzameling historische objecten, kunstwerken en verhalen te zien die inzicht geven in de migratie. De schuine balk in het logo staat voor het gebouw vanuit de lucht gezien, werd me verteld. Terwijl ik er toch eerder de loopplank van een passagiersschip in zag. Een ander zal er misschien de statistiek van de eeuwig oplopende migratiecijfers in zien.
Jaren geleden vroeg een goede vriend me mee te gaan naar een concert van Neil Diamond in Ahoy. Hoewel ik die muziek achter me heb gelaten, stemde ik in. Gelukkig maar want Diamond verraste. Hij vertelde het publiek dat hij die middag naar de Wilhelminapier was geweest omdat het de plek is waarvandaan zijn Oekraïense grootmoeder naar de VS vertrok. Hoeveel dat dat voor hem betekende want daardoor stond hij daar nu voor ons op het podium als wereldster. Vervolgens zong hij zijn ode aan de migranten: America.
Only want to be free
We huddle close
Hang on to a dream
On the boats and on the planes
Denk de Wilhelminapier weg uit de geschiedenis en Hollywood – en de rest van de VS – zou een stuk kleiner zijn.
Nederland heeft hard een migratiemuseum nodig want hoewel het in Nederland al sinds mensenheugenis een komen en gaan is van migranten merk je daar in het publieke debat maar weinig van. De steeds terugkerende verbazing bijvoorbeeld over het feit dat migranten vaak alleenstaande jonge mannen zijn. Alsof dat iets nieuws is. Op een van de spaarzame panelen in het gebouw zag ik er een mooie uitleg over.
Ik kom uit een migrantenfamilie. Mijn grootouders emigreerden vanuit Rotterdam naar Zuid-Amerika. Mijn vader werd geboren in Buenos Aires, miste toen hij als veertiger een rondreis door Europa had gemaakt in Rotterdam de boot terug naar huis en kwam vervolgens hier mijn moeder tegen. De rest is geschiedenis.
Mijn zus is ook geëmigreerd toen ze 18 was, mijn broer reisde de wereld over en ik, ik blijf het liefste thuis. Ik hou zelfs niet van gewoon verhuizen.
Hoe dat komt? Laat me beginnen bij de dieren. Wij denken dat je standvogels en trekvogels hebt maar in werkelijkheid is die scheiding bij veel soorten niet zo strikt. Neem de meeuwen in de stad, een deel daarvan overwintert hier, een deel trekt ver naar het zuiden, tot aan de Middellandse Zee. Waar dat aan ligt? Aan het karakter van de individuele vogel. De dieren verschillen daar onderling nogal in. Dat is zo geprogrammeerd.
Bij mensen lijkt me dat niet anders. Een deel van ons heeft de drang om te migreren meegekregen, al vanaf de vroegste tijden, want dat is beter voor onze soort. Je kent ze ook vast wel in je eigen omgeving, de trekkers en de blijvers. Ik ben geen bioloog of antropoloog maar sinds ik me dit realiseerde, kijk ik anders naar migratie.
Anders naar migratie kijken kun je ook op een radicale manier. Landverhuizers uit eigen land worden in onze geschiedenis veelal geëerd. De Nederlanders die naar Canada, VS, Australië, Zuid-Afrika en noem maar op vertrokken, dat zijn doeners en durvers. Toch ging die verhuizing gepaard met het vermoorden, zo niet uitmoorden van de plaatselijke bevolking in het land van aankomst. Een onrecht dat op de dag van vandaag voortduurt. Een van de meest trieste plekken waar ik ooit van mijn leven ben geweest was een territorium in Arizona dat is toebedeeld aan de oorspronkelijke bewoners van het continent. Je kon het onrecht bijna proeven als je ademhaalde.
Ik bedoel, dat is nog eens wat anders dan de ‘overlast’ van asielzoekers waar de VVD de regering over liet vallen. Waarbij ik de serieuze zorgen niet wil bagatelliseren. En die partij is ook zeker niet de enige. De Europese boezem is wel vaker te klein om de eigen hand in te steken.
Dat bedacht ik me allemaal toen ik door de lege zalen liep.
Daarmee wil ik allemaal niet zeggen dat ik hoop dat het nieuwe museum een plek wordt van vingerwijzen en verwijten. Juist niet. Liever een instituut dat beter doet begrijpen wat het is om mens te zijn. Zoals alle goede musea.
PS: Iedere zondagavond verstuur ik In de Week, een mild rebelse. persoonlijke nieuwsbrief over wat ik de voorbije week zag, las, meemaakte en dacht. Abonneer je hier gratis.