Via het Frans-Nederlandse webmagazine Francine à Vélo werd ik geattendeerd op het boek Pour en finir avec la passion (Een einde maken aan de passie), een studie naar vrouwenmishandeling in de literatuur. Geweld tegen vrouwen wordt in romans vaak goedgepraat onder het mom van passie, blijkt uit het boek. Ik moest er aan denken toen ik Le Mépris zag, een 60 jaar oude film van de legendarische regisseur Jean-Luc Godard. Een gerestaureerde versie van de film, die wel tot de duizend beste ooit gemaakt wordt gerekend, is nu in Nederland te zien.
Le Mépris (De Minachting) gaat over een zogeheten passionele relatie tussen een scenarioschrijver (Michel Piccoli) en zijn vrouw (Brigitte Bardot). Zij wil hem wel of niet verlaten, hij kan dat niet verdragen. Niet omdat hij van haar houdt maar omdat zij hem afwijst. Passie draait in de romantische, artistieke zin om lust en overgave maar in de praktijk komt het vaak neer op ordinaire macht en bezit.
Als Piccoli na een 34 minuten(!) durende woordenwisseling met Bardot totaal gefrustreerd is, pakt hij een pistool om de zaak te beslechten. Alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Hij heeft Bardot dan al geslagen, geheel volgens de interne logica van de film.
In Frankrijk woedt het debat over femicide, de moord op vrouwen omdat ze vrouw zijn, veel feller dan in Nederland. Daarbij wordt de schijnwerper ook gericht op de rol van het begrip passie. Crime passionel is een Franse term waar we lang door misleid zijn. Ik heb er een paar keer mee te maken gehad. Lang geleden werd een indertijd goede kennis van me op een haar na vermoord door haar ex. Ze vertelde er onlangs op indringende wijze over in Volkskrant Magazine. En voor mijn deur werd 15 jaar later een buurvrouw doodgeschoten door haar ex die daarna ter plekke zelfmoord pleegde. Met vurige passie en liefde heeft dat geweld allemaal niets te maken maar wel alles met mannen die niet kunnen verkroppen dat vrouwen eigen levens leiden.
Dus je begrijpt, ik keek met gemengde gevoelens naar de film en het duurde wel een etmaal voordat het besef begon te dagen waarom de film toch als een meesterwerk wordt beschouwd.
Le Mépris is een film over film. Op een muur is op een gegeven moment heel groot de beroemde uitspraak te zien die Louis Lumière – uitvinder van de cinematografie – in 1895 deed: “Film is een uitvinding zonder toekomst.” Ik ben geen cinefiel maar er staat me bij dat de filmindustrie begin jaren zestig, toen Le Mépris gemaakt werd, in grote crisis verkeerde. De creativiteit was verdampt.
Dat gegeven speelt ook in de film. De wereldvermaarde regisseur Fritz Lang speelt zichzelf terwijl het verhaal van Odysseus tracht te verfilmen. Dat project loopt vast en Piccoli wordt door een uiterst macho Amerikaanse producer, gespeeld door Jack Palance aangetrokken om nieuwe scènes te schrijven. Het gaat er onder meer om een draai aan het verhaal van Homerus te geven. Volgens de mannen begon Odysseus aan zijn beroemde reis omdat zijn vrouw hem niet meer wilde. Passie, weet je wel.
Palance ziet Bardot en heeft zijn driften niet onder controle. Er vindt buiten beeld iets heftigs plaats en de suggestie wordt gewekt dat hij haar aanrandt. Maar in de mannenwereld van 1963 werd dat anders gezien. Later in de film zoent zij hem.
Bardot en de andere actrices zijn in de film echt objecten. Piccoli maakt haar belachelijk omdat ze maar ‘typiste’ is. Verder is zij voornamelijk besluiteloos. Er wordt gedaan alsof de mannen haar trachten te doorgronden maar daarvan is geen sprake. Ze willen alleen maar met haar seksen of de optie daartoe hebben. Godard zet haar een zwarte pruik van kort haar op zodat haar verleidelijke lange blonde haren verdwijnen. Het is alsof hij haar reduceert tot een etalagepop, al is dat vast niet zo bedoeld.
Bardot werd toen als een godin beschouwd, later ontaardde ze in een extreemrechtse dierenactivist. En dat is ze tot op de dag van vandaag. Haar legendarische status lijkt daar weinig onder te lijden.
Natuurlijk moet je Le Mépris zien in zijn tijd. Dat geldt ook voor Bardot die toen op het toppunt van haar roem was. Zo’n status zou ze nu niet meer kunnen bereiken. Niemand niet. Tekenend voor de film is dat de naaktscène waar de film mee begint achteraf is gefilmd en toegevoegd omdat de producer niet accepteerde dat Bardot niet bloot te zien is in de rest van de film. Daarom was ze een ster. De film haalde de 7e plaats in meest bekeken films van dat jaar en dat was vast niet vanwege de vele lastig te volgen filosofische verhandelingen die er in zitten.
De film schijnt trouwens ook gebaseerd te zijn op de relatie tussen Godard en zijn toenmalige partner actrice Anna Karina. Je kunt de film daarnaast ook zien als rebellie tegen de oprukkende Amerikaanse commercialisering.
Ik moet bekennen dat de film me maar matig kon boeien. Ik vond het een echte mannenfilm en dat bedoel ik niet als compliment, meer als de diepgang die Ken heeft in de nieuwe Barbiefilm. Alleen omdat het buiten stortregende en ik nog zeiknat was, bleef ik zitten. De volgende ochtend was de film meer ingedaald en begon ik die meer te waarderen maar aanraden doe ik hem niet.
Maar dit is om te onthouden. Let eens op hoe vaak in films geweld tegen vrouwen wordt genormaliseerd onder het mom van passie. Ik vrees dat het vaker voorkomt dan je vermoedt.
PS: Iedere zondagavond verstuur ik In de Week, een zeer persoonlijke nieuwsbrief over wat ik de voorbije week zag, las, meemaakte en dacht. Abonneer je hier gratis.