Francisco van Jole

Ik zag een superslimme film, las er vervolgens allemaal recensies over die ik nogal dom vond en dacht dat ga ik anders doen. Ik ga vertellen waarom deze comedy een genot voor je hersens is. Dat genot is op zich al knap want de meeste films zijn alleen maar een genoegen voor je emoties. Lekker lachen, huilen, bibberen, schrikken. Daar hoef je niet bij na te denken. Deze film pakt het anders aan. Hij kruipt in je hersens en bonst daar op alle luiken.

Maar nu ik naar het lege scherm kijk, komt er van mijn slimme plannen niets terecht. Ik heb geen idee wat ik er over moet opschrijven. En dit is al de zoveelste poging.

Ik begon eerst zo:

Ik ga iets zeggen wat mensen niet leuk vinden en dat ze niet graag horen: geluk is saai. En daarmee bedoel ik aanhoudend geluk, niet het geluk van het laatste snoepje, het ijsje op een zomerdag, een zeldzame vogel tijdens een wandeling, een lange kus na een fijne avond. Ik bedoel geluk als een dansende versie van tevredenheid. Zeker als het gaat om relaties.

Sorry, dat ik zo met de deur in huis val. De vorige alinea is het begin van een urenlange gedachtengang na het zien van een fascinerende, intelligente Spaanse film over relaties. 

En toen… toen was ik vastgelopen. Normaal gesproken zou ik het weggooien en opnieuw beginnen maar dat is in strijd met de geest van de film waar het om draait. Daar wordt niks in weggegooid maar alles eindeloos hergebruikt.

Misschien is het beter als ik gewoon even vertel waar de film over gaat.

Je ziet een stel in bed liggen. Het is nacht. De man begint tegen de vrouw te praten, ook al slaapt ze misschien. Hij heeft iets bedacht dat ze moet weten. Ze blijken op het punt te staan hun relatie na 14 jaar te beëindigen en hij stelt voor dat ze dat met een groot feest doen waarvoor ze al hun vrienden uitnodigen. Een soort omgekeerd huwelijk. Vandaar de titel van de film: The Other Way Around, in het Spaans Volveréis.

Je kunt nu ophouden met lezen als je je helemaal wilt laten verrassen door de film. 

Vervolgens gaat het twee uur lang over dat plan. Ze vertellen het aan hun vrienden die om te beginnen al heel verbaasd zijn over de scheiding. Dat gevoel deel je als kijker want dit stel gaat wel heel erg relaxed met elkaar om. Maar je ziet dus steeds varianten op min of meer hetzelfde gesprek.

De vrouw blijkt regisseuse, de man acteur. En ze is met een film bezig die precies handelt over het onderwerp waar Volvereís over gaat. Sterker nog, haar man speelt daarin de hoofdrol.

Je begrijpt, je belandt als kijker in een doolhof van Droste-effecten. Naar welk verhaal zit je te kijken? Maar het gaat verder, je wordt als kijker er ook zelf in betrokken. Zo is er een test-screening van de film die in de film gemaakt wordt waardoor je scènes ziet waar je net naar hebt zitten kijken. En dan zegt een van de toeschouwers precies wat je op dat moment ook denkt: ‘nou, ik vind dat het nu wel allemaal erg lang gaat duren’. Ik moest er hard om lachen.

En het is minder absurd dan je denkt. Want zo werkt het ook in de praktijk. Je bent zelf het Droste-effect. Als je met je partner praat over je relatie, hoe rationeel dat ook mag zijn, dan is dat gesprek ook onderdeel van je relatie. 

Regisseur Jonás Trueba laat met zijn vernuftige aanpak zien dat hij precies je gedachten kan sturen. Dan realiseer je je dat je niet naar een film over relaties zit te kijken maar naar een film over film. Maar zo simpel is het niet, het is een film over beide. Trueba is zo vriendelijk je dat op een heel eenvoudige manier duidelijk te maken. Zo is er een scène die gaat over twee boeken (er wordt onwijs veel gelezen in deze film). Het ene boek is De Herhaling, een verhandeling van de Deense filosoof Kierkegaard over de liefde en het fenomeen herhaling. Als ik het goed begreep schuilt in de herhaling de ware liefde. In het samen altijd maar hetzelfde doen zonder er op uitgekeken te raken. Je snapt, dat is waar je naar zit te kijken.

Maar het is een film en daar gaat dat andere boek over. Dat is van de Amerikaanse filosoof Stanley Cavell die een studie maakte van Hollywoodfilms over stellen die uit elkaar gaan en dan weer samenkomen. Of dat in deze film ook gebeurt laat ik in het midden. Maar Trueba gebruikt dit boek als ode aan het verschijnsel film en de kracht die daar van uitgaat. Zijn eigen vader is een beroemde Spaanse regisseur en je raadt nooit wie er in de film de rol van de vader speelt…

Zo grijpt er van alles in elkaar en dan beperk ik me slechts tot een paar hoofdlijnen. In een scène laat Trueba bijvoorbeeld heel mooi zien hoe film werkt, hoe een alledaagse dialoog plots emotie wordt doordat het film is.

En nu moet me toch iets van het hart. Ik genoot van de film maar vermoedde ook dat veel me was ontgaan. Ik ben immers niet thuis in de filosofie en van de theorie van films heb ik al helemaal geen verstand. Dus ik sloeg er wat recensies op na. Die negeerden tot mijn verbazing de filosofische inhoud volledig. Een ‘flauwe romcom’ werd het ergens genoemd en de Volkskrant kwam niet verder dan ‘een spitsvondige metalaag’.

Is het je wel eens opgevallen dat domheid een taboe is in Nederland? Dat je nooit mag zeggen dat iets of iemand dom is omdat je dan elitair of iets anders misdadigs bent. Dat klinkt allemaal heel lekker egalitair maar het resultaat is dat de cultuur in hoog tempo aan het verachterlijken is.

Ik trok een Franse recensie open en daarin ging het wel meteen over Cavell. Ik werd prompt ongelukkig – in wat voor armzalig land leef ik? – en wilde er net een cultuurkritische opmerking over maken toen ik me realiseerde dat ik eerst De Groene, het laatste reservaat voor Nederlandstalige intellectuelen, nog even moest checken. En ja, hoor daar stond het wel allemaal. Gelukkig maar. Nu de rest nog.

PS: Iedere zondagavond verstuur ik In de Week, een zeer persoonlijke nieuwsbrief over wat ik de voorbije week zag, las, meemaakte en dacht. Doe net als meer dan tweeduizend andere lezers en abonneer je hier gratis.