Laat me het jaar positief eindigen. Op de valreep van 2025 zag ik de indrukwekkendste film en las ik het indrukwekkendste boek van het jaar. Dus wie weet wat 2026 in petto heeft.
Eerder dit jaar was ik verrast door Het Uur van de Wolven, van de Italiaanse auteur Giuliano da Empoli. Het wordt aangeprezen als een boek over AI maar het is in mijn ogen meer een uitleg over hoe macht werkt, hoe je die overneemt en inderdaad het zijn de Big Tech bedrijven die dergelijke methodes toepassen om wereldheerschappij te vestigen. We zijn van keizers en koningen, van democratie en dictatuur, in het tijdperk aanbeland waarin bedrijven, dat wil zeggen een kleine club miljardairs ons leven bepalen. Wat we weten, denken, doen, begeren. Ik noemde het “het schokkendste verhaal dat ik in tijden las”.
Da Empoli, een denker die in de hoogste regeringskringen verkeert en daarop zijn verhalen baseert, schreef eerder de roman De Kremlinfluisteraar. Het boek dat in Frankrijk een sensatie was verscheen twee jaar geleden in Nederlandse vertaling. Ik las het afgelopen week en wederom was ik verpletterd. Het boek beschrijft hoe Poetin aan de macht is gekomen en wat hij voor ogen heeft. Ik denk dat het verhaal niet alleen van toepassing is op Rusland maar dat je in andere landen, waaronder Nederland, soortgelijke processen ziet.
Laat me eerst wat over het boek zelf zeggen. Da Empoli is een begenadigd schrijver. Op iedere pagina staat wel een zin die ik in zou willen lijsten. “Ik zat zo boordevol ideeën dat elke vorm van actie me belachelijk voorkwam.” De auteur is grappig maar ook razendslim. Ik merkte al lezende dat de inhoud meer bevat dan mijn intelligentie kan verwerken. Dat is niet erg. Je traint het beste met iemand die sneller of sterker is dan jijzelf. Het verhinderde ook niet dat ik het verhaal kon volgen. Het was meer alsof ik tussen de regels een diepte zag waar ik niet bij kon komen, zoals je bij schaken met drie zetten vooruit denken al snel in de oneindige mogelijkheden verdwaalt.
“Deze roman is geïnspireerd op waargebeurde feiten en op bestaande personen aan wie de auteur een privéleven en denkbeeldige uitlatingen heeft toegedicht. Niettemin betreft het een waar Russisch verhaal” staat op het voorblad van het boek vermeld en dat is niet overbodig. Als lezer denk je dat wat je leest zo krankzinnig is dat het nooit waar kan zijn maar het is allemaal de werkelijkheid, in een fictief jasje.
Stel dat je in een tijdmachine kunt stappen en aan iemand in 2010, 1980 of 1950 de letterlijke tekst van een persconferentie van Trump zou laten lezen, dan zou ieder van hen denken dat het fictie is, dat zo’n malloot met zijn onsamenhangende kleutergebrabbel nooit president van de VS kan worden. Helaas, maar toch werd het waar. Zo geldt dat ook voor De Kremlinfluisteraar, je denkt dat het niet zo kan zijn maar zo is het. De roman geeft je niet alleen inzicht in het denken van Poetin maar ook in hoe het land hem gebaard heeft als nieuwe tsaar.
Van Trump wordt wel gezegd dat een cruciale gebeurtenis het Correpondents’ Dinner uit 2011 is geweest waar hij aanwezig was en door Obama zelf ten overstaan van de wereld werd geroast. Dat hij naar aanleiding daarvan besloot tot een wraakactie en zich opwierp als presidentskandidaat.
In De Kremlinfluisteraar zit net zo’n scène die volgens het boek bepalend is geweest voor Rusland. In 1995 bezocht de Russische president Jeltsin de VS en gaf samen met de Amerikaanse president Clinton een persconferentie. De twee konden het goed met elkaar vinden maar Jeltsin was zoals wel vaker straalbezopen en sloeg rare taal uit. Clinton kreeg daarop de slappe lach. Volgens diplomaten is het mogelijk dat Clinton zo zijn gast trachtte te redden, door de aandacht op zichzelf te richten maar in De Kremlinfluisteraar wordt het anders ervaren. Voor het oog van de wereld werd Rusland vernederd door de Amerikaanse president. Poetin, toen nog hoofd van de geheime dienst KGB, zag het met afgrijzen aan en besloot dat dit nooit meer mocht gebeuren.
Rusland experimenteerde in die jaren na de val van het communisme met de op gelijkheid gebaseerde horizontale macht, zoals de democratie die voor ogen heeft. De overgang was abrupt en leidde ertoe dat oligarchen de vrije hand hadden en het land werd leeggeroofd. Er werd in de ogen van Poetin daarom gesmacht naar verticale macht, naar een sterke man die de orde en het aanzien zou herstellen. Herkenbaar? Dit soort conservatieven denken dat alle problemen met geweld opgelost kunnen worden. En kijk, de wereld siddert weer voor Rusland. Of nou ja bijna. De verwachting groeit dat Poetin ook de laatste stap gaat nemen om de ultieme vrees te bewerkstelligen.
De Kremlinfluisteraar is het verhaal van de mysterieuze Vadim Baranov, een van de belangrijkste adviseurs van Poetin die verder geen officiële functie bekleedde. Hij doet zijn relaas aan een bewonderaar tijdens een nachtelijke sessie in zijn bibliotheek, in een landhuis in de bossen buiten Moskou. Die setting geeft het verhaal iets samenzweerderigs. Net als bij een samenzwering is het motief en de verantwoordelijkheid niet helemaal duidelijk maar staat het resultaat buiten kijf. Dat maakt het soms ronduit komische boek ook zo spannend, alsof je meeluistert met je oor tegen de deur van de bibliotheek maar net niet ieder woord kunt opvangen.
Als je wilt weten hoe we in deze oprukkende duisternis zijn beland is De Kremlinfluisteraar het waxinelichtje dat je kan helpen. Het is in het begin wel even doorbijten, ik deed een tweede poging op aanraden van een enthousiaste collega nadat ik vorig jaar na 60 pagina’s al was afgehaakt. Gelukkig maar, ik had het niet willen missen. Dus ook hier geldt: geef niet op.
Als je nog een goed voornemen wilt makem: iedere zondagavond verstuur ik In de Week. Abonneer je hier gratis.