Francisco van Jole

Op 1 mei dacht ik ‘ik doe het gewoon’ en in een moment van zeldzame daadkracht verwijderde ik alle sociale media apps van mijn telefoon. Ik werd tot de drastische stap, die ik tot voor kort onhaalbaar achtte, aangezet door de hashtag campagne #meisocialvrij. Dat was het laatste duwtje dat ik nodig had.

Zoals veel anderen, misschien zelfs jij wel, baalde ik ervan dat mijn leven steeds meer uit schermtijd ging bestaan. Dat mijn vrije avonden werden opgegeten door mijn iPhone en dan vooral door Instagram. Uren verloor ik, mijn blik vastgelijmd aan het scherm. Zoals een gokverslaafde aan de fruitmachine blijft hangen voor de sensatie van de volgende kans, zo bleef ik scrollen in de hoop dat er toch nog een geweldige reel kwam. Dat laatste gebeurde eigenlijk nooit, alleen al omdat ik inmiddels verdoofd was door het eindeloze aanbod en verdoofde mensen zich slecht laten verrassen.

Het killen van alle sociale media apps klinkt als een eenvoudige handeling en dat is het natuurlijk ook maar dan wel net zo eenvoudig als een sprong uit een vliegtuig. Het is juist de stap zelf die zo moeilijk is. Wat zal er gebeuren? Gaat de parachute wel open? Of in dit geval: kan ik zoveel missen? Het voelde ook niet echt als een vrijwillig besluit, ik werd gedwongen mezelf te redden. Zoals een straaljagerpiloot de knop van de schietstoel moet indrukken om niet te pletter te slaan. Nu! Hup weg ermee.

Ik kondigde mijn daad niet groots aan op social media want dat is toch een beetje alsof je in de deuropening van je stamkroeg roept ‘jongens tabee, ik drink niet meer’. Verwacht je dan gejuich? Bovendien weet ik net als alle andere social mediagebruikers dat je na zo’n aankondiging altijd nog even terugkeert om te zien wat de reacties zijn. En dan ook de sadistische reactie ziet die luidt ‘ik weet zeker dat je dit nog leest’ of woorden van gelijke strekking.

Mensen in mijn directe omgeving informeerden na enige tijd hoe het beviel. Heerlijk, antwoordde ik steevast. En dan knikten ze instemmend. Dat hadden ze wel verwacht. In werkelijkheid beleefde ik het niet zozeer als ‘heerlijk’ maar vooral als ‘anders’. Zo merkte ik dat ik zonder apps meer ter plekke aanwezig was. Mensen die op een scherm kijken zijn met hun hoofd niet bij waar ze zijn. Als een zwart gat zuigt het scherm de beleving op. Dat verschil viel me vooral op bij een bezoek aan de Biënnale in Venetië. Andere jaren zou ik daar in het onzichtbare gezelschap van mijn volgers op social media rondgelopen hebben, op zoek naar wat ik kon delen met mensen die er niet waren.

Een kunstwerk wordt met de sociale media-blik al snel gereduceerd tot een beeld of een clipje. Daarmee gaat een groot deel van de kracht van het kunstwerk zelf verloren. Kunst kijk je niet, dat beleef je. Er speelt zich iets af tussen jou en het kunstwerk. Die magie moet je ter plekke beleven, daarom ga je naar Venetië, anders zou je net zo goed in een catalogus kunnen bladeren.

Ik kan zeggen dat ik door de afwezigheid van de apps de kunst inderdaad meer beleefde. Of om het anders te zeggen, de beleving verplaatste zich naar buiten het scherm, naar mijn innerlijk. Ik schreef over wat ik zag, in plaats van dat ik er een clipje van monteerde of mooi plaatje van maakte. Het schrijven dwong me dan weer na te denken over wat ik had gezien.

Miste ik social media de voorbije maand? Nee, eigenlijk totaal niet. Dat was het gekke en misschien wel de grootste schok. Ik was bevreesd dat ik niet zonder zou kunnen maar nu ik er eenmaal weg van was, bleek het gemis afwezig.

Misschien miste ik het niet omdat ik er gewoon niet over nadacht. Dat is ook een vorm van zelfbescherming. Zoals je een ex uit je gedachten kunt bannen. Nu realiseer ik me dat het gebrek aan gemis ook kan betekenen dat alle tijd die ik er voorheen aan besteedde grotendeels weggegooid was. Ik had in dezelfde tijd vier talen kunnen leren, modo di dire.

Over taal gesproken. Mijn Instagram timeline bestaat voor een heel groot deel uit Franstalige posts, vooral over Parijs. Die stad verdween nu ineens uit mijn leven. Ik lees wat Franse kranten en doe trouw iedere dag Duolingo maar er ontglipte me een verlangen. Ik had voor juni een langer verblijf in Parijs geboekt en nu de dagelijkse stroom berichten met heerlijke tips wegviel bekroop me langzaam maar zeker het gevoel ‘wat ga ik daar eigenlijk doen?’ Ik annuleerde mijn reis, vanwege een andere reden, maar het gebrek aan social media voeding speelde zeker mee. Door Instagram had ik altijd een beetje het gevoel dat ik in Parijs was, zoals je denkt dat je een beetje Amerikaan bent als je veel Amerikaanse films en series kijkt.

Toen een vriendin me maandag op 1 juni vroeg hoe de voorbije maand was bevallen probeerde ik duidelijk te maken dat social media een eigen virtuele biotoop vormt, een surrogaat sociale omgeving die er in werkelijkheid niet is. Dat laatste zie je pas als je er afstand van neemt. “Het is net als met een aquarium. Als je goudvis bent en daarin rondzwemt denk je dat het een geweldige wereld is. Terwijl als je er van buiten naar kijkt, het voornamelijk zielig is.”

Een enkele keer schond ik #meisocialvrij en gluurde ik naar de stories van een Parijse influenceuse die ik al lang volg. Nu pas viel me op dat ze voornamelijk betaalde promoties post voor horecazaken, modemerken, etcetera. Een levende billboard, vermomd als kroniek van haar leven.

Door het verwijderen van de apps is mijn schermtijd inmiddels gehalveerd. Ik ben meer gaan lezen. Ook omdat het me makkelijker afgaat, nu mijn concentratievermogen weer groeit. Verdwenen is de neiging om steeds even te checken of er nog iets nieuws is. Apps doen met je hersenen wat sigaretten doen met je longen. Dankzij #meisocialvrij besteed ik meer tijd aan het lezen van artikelen. De zogeheten ‘ophef’, gebeurtenissen die op social media veel rumoer veroorzaken maar er verder nauwelijks te doen, blijft me bespaard. Dat is nog wel een van de prettigste bijverschijnselen. Social media maakt van nieuws een theater waarbij in het publiek voortdurend iemand ‘brand!’ schreeuwt.

Ik ben ook gaan inzien dat veel postings en clipjes, ongeacht waar ze over gaan, draaien om de posting zelf. Wellicht dat Marshall McLuhan dat bedoelde met zijn beroemde slogan ‘the medium is the message’. De populairste Franse literaire influencer Christopher Laquieze bijvoorbeeld prijst op aanstekelijke wijze boeken aan. ‘Dit moet je echt lezen!’ Om die aanprijzing gaat het in feite. Daarom kijk je er naar, daarom maakt hij de clipjes. Een soort mentaal windowshoppen. De boeken doen er in de praktijk niet of amper toe. En dat geldt niet alleen voor hem maar voor alle soorten postings. De vorm is belangrijker dan de inhoud. Ook al denk je dat je kijkt voor de boeken, recepten, stijladviezen en wat al niet meer. Die eigenschap, vorm boven inhoud, maakt social media tot zo’n leeg medium.

Ik wil hier niet mee zeggen dat er geen plezier valt te beleven aan social media. Integendeel. Clipjes snacken kan uiterst lekker zijn. Net als een zak chips leegeten heerlijk is. Maar je moet wel weten dat het geen voedsel is en dat je er hartstikke dik van wordt als je ze elke dag eet.

De maand mei is voorbij. Op 1 juni heb ik de apps weer op mijn telefoon geïnstalleerd. Ik merk tot mijn opluchting dat ik – nog – niet de neiging heb ze te openen. Ik kijk er naar zoals ik naar een pakje sigaretten kijk, een fles wijn of een lap vlees. Allemaal zaken waar ik ooit voorgoed mee gestopt ben. Je bent pas echt vrij als je de verleiding, waar je niet aan toe wilt geven, kunt weerstaan.

Om minder afhankelijk te zijn van social media maak ik iedere zondag een nieuwsbrief met tips, ervaringen en ideeën. Abonneer je nu gratis.