Francisco van Jole

“Ik vraag me af, wie heeft de mond uit het lichaam gehaald?” Ja, dat vroeg ik me nu ineens ook af. En iedereen in het publiek vermoed ik. We luisterden naar Didi Landman, een indrukwekkende vrouw die in Rotterdam straattandarts is. Het wil zeggen dat ze mensen helpt voor wie de tandzorg onbereikbaar is. Daklozen bijvoorbeeld. Die lopen rond met rottende tanden, ontstoken monden, helse pijnen. Niemand die hen helpt. Behalve Didi en enkele collega’s, een halve dag per week.

Didi kwam tot haar verzuchting toen ze uitlegde hoe absurd het is dat de tandzorg niet meer in het basispakket zit. “Als je een ontsteking in je oor hebt ga je naar de oorarts en word je geholpen. Als die ontsteking twee centimeter verderop zit, in je mond, is er ineens niemand meer die je helpt.”

Didi is een stevige vrouw, ze trekt graag kiezen. In haar stem klinkt nog een Afrikaans accent door, ze is een migrante uit Zuid-Afrika. “Of er verschil is? Ja daar zijn tanden wel dieper geworteld. Moet je nog harder trekken.” Ze lachte, zoals ze wel vaker deed tijdens interview want Didi heeft een vrolijke inborst. Die is noodzakelijk om overeind te blijven bij de ellende waar ze mee geconfronteerd wordt. “We zijn in een situatie beland waarin je aan iemands gebit kunt zien of die rijk of arm is.” 

Ze vertelde over de schaamte die mensen met slechte tanden hebben. “Ze durven niet meer te lachen.” En over de angst. “Die moet je serieus nemen, ook al valt er niets te vrezen, want die angst is echt. Ik weet dat want ik heb zelf vliegangst. Dat slaat ook nergens op maar verlamt je wel.”

Het publiek van Rotterdam Late Night luisterde geconcentreerd, een verademing in een tijd waarin de aandachtsspanne van de schermkijker is beperkt tot seconden. Er waren geen grappige clipjes nodig, host Tara Lewis viste niet naar nieuwtjes of controverses om de ophefmachines draaiende te houden. Je kon de betrokkenheid als het ware voelen aanzwellen. De empathie met mensen die ooit door een wisselstoring op het verkeerde spoor terecht zijn gekomen. De mensen die op straat door iedereen ontweken worden omdat niemand weet wat ze moeten doen. Machteloosheid is het oudere broertje van onverschilligheid. 

Even verscheen een foto van een handjevol bloederige pinda’s. Het waren tanden die Didi uit de mond van een op drift geraakte onderwaterlasser had getrokken. De zaal huiverde. De onfortuinlijke man was niet alleen verlost van de gekmakende pijn, hij kreeg ook een kunstgebit. “Hagelwitte tanden wilde hij. Zo wit als de wasbak in de behandelkamer. Daar kun je mee lachen.”

Weer thuis gekomen probeer ik via google antwoord te vinden op de vraag van de tandarts. Wie heeft de mondzorg uit het basispakket gehaald? Dat bleek nog niet zo eenvoudig te achterhalen. Het is in fases gebeurd. Het werd begin jaren 90 voorgesteld door de commissie Dunning. Het idee was dat als kinderen tot hun 18e goede tandzorg kregen, ze er daarna zelf verantwoordelijk voor konden worden. Ja, het was de tijd waarin het geloof in het neoliberalisme onwrikbaar werd: iedereen was overal zelf verantwoordelijk voor. Het idee dat de overheid er is om voor mensen te zorgen moest afgebroken worden.

Ik herinnerde me wat een medisch expert me lang geleden vertelde. Dat de politiek dacht dat door de betere mondzorg het aantal tandartsen zou afnemen. “Terwijl het omgekeerde natuurlijk gebeurde. Vroeger kregen vanwege de slechte mondzorg al vrij snel een kunstgebit. Daar heb je verder geen omkijken naar. Maar als mensen hun tanden houden vereist dat natuurlijk meer zorg. Dus heb je meer zorg nodig.”

Een halve eeuw geleden was een kunstgebit de norm. In de achterstandswijk waar ik in mijn jeugd op de middelbare school zat liet een klasgenote al haar tanden trekken. Dan was ze er maar vanaf. Haar vriend vond het geweldig, werd er gegrapt.

We zijn weer terug op dat punt. De rijken hebben kennelijk armen nodig om zich rijk te voelen.

In het boek Straattandarts 010 deelt Didi haar ervaringen. Je kunt het hier bestellen, de opbrengst gaat in het geheel naar de mondzorg voor daklozen en andere hulpbehoevenden.

Iedere zondagavond verstuur ik In de Week. Abonneer je hier gratis.